Trung Quốc, một gã khổng lồ kinh tế từng tự hào với tốc độ tăng trưởng thần kỳ và tham vọng định hình trật tự thế giới, giờ đây đang chao đả...
Trung Quốc, một gã khổng lồ kinh tế từng tự hào với tốc độ tăng trưởng thần kỳ và tham vọng định hình trật tự thế giới, giờ đây đang chao đảo trong cơn bão địa chính trị do Tổng thống Donald Trump khơi mào. Những ngày đầu tháng 5 năm 2025, hình ảnh công nhân biểu tình tại Thâm Quyến, Quảng Châu và Thượng Hải, những nhà máy đóng cửa hàng loạt, và các lãnh đạo ngành công nghiệp hoảng loạn đã vẽ nên một bức tranh u ám về một cường quốc đang đối mặt với khủng hoảng hệ thống. Chính sách thuế quan khắc nghiệt của Trump, nhắm thẳng vào hàng hóa “Made in China,” không chỉ làm tê liệt dòng chảy xuất khẩu mà còn phơi bày những điểm yếu chí tử trong mô hình phát triển kinh tế của Bắc Kinh. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc buộc phải bước vào bàn đàm phán thương mại với Hoa Kỳ, một động thái cho thấy sự xuống thang chiến thuật hiếm hoi của một chế độ vốn luôn tự nhận là không bao giờ khuất phục.
Cú sốc thuế quan của Trump, được ví như một quả bom ném vào nền kinh tế Trung Quốc, đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu mà Bắc Kinh phụ thuộc sâu sắc. Xuất khẩu, động lực chính của tăng trưởng kinh tế Trung Quốc, sụp đổ khi thị trường Mỹ – điểm đến lớn nhất của hàng hóa Trung Quốc – dựng lên những bức tường thuế quan không khoan nhượng. Các nhà máy, từ sản xuất linh kiện điện tử đến dệt may, rơi vào tình trạng đình trệ. Công nhân, những người từng là xương sống của cỗ máy sản xuất khổng lồ, giờ đây xuống đường với những khẩu hiệu giận dữ, đòi lương bổng và việc làm. Tại Thâm Quyến, một công nhân giấu tên chia sẻ với truyền thông quốc tế: “Chúng tôi làm việc quần quật cả đời, nhưng giờ đây không có lương, không có tương lai.” Những cuộc biểu tình này không chỉ là phản ứng trước khó khăn kinh tế mà còn là dấu hiệu của sự rạn nứt niềm tin vào chế độ, một điều hiếm thấy trong một xã hội được kiểm soát chặt chẽ như Trung Quốc.
Sự bất ổn không dừng lại ở tầng lớp lao động. Các nhà lãnh đạo ngành công nghiệp, từ sản xuất ô tô đến công nghệ, đang đối mặt với cơn ác mộng khi các đơn hàng quốc tế cạn kiệt. Nhiều doanh nghiệp buộc phải tạm ngừng sản xuất, một quyết định chưa từng có trong bối cảnh chính trị kiểm soát gắt gao của Trung Quốc. Điều này phản ánh một thực tế phũ phàng: nền kinh tế Trung Quốc, dù bề ngoài vẫn tỏ ra bất khả chiến bại, lại dễ tổn thương trước những cú sốc từ bên ngoài. Trong nhiều năm, Bắc Kinh đã xây dựng một mô hình phát triển dựa trên xuất khẩu và kiểm soát thông tin, nhưng khi động lực kinh tế suy yếu, mô hình này bộc lộ những lỗ hổng không thể che giấu. Tầng lớp trung lưu thành thị, vốn từng là lực lượng ổn định xã hội, nay cũng bắt đầu mất niềm tin vào triển vọng cải thiện cuộc sống. Trong kỷ nguyên số, khi thông tin không còn dễ dàng bị bóp nghẹt, sự bất mãn lan truyền như một ngọn lửa không thể dập tắt.
Ngày 3 tháng 5, tại Quảng trường Thời đại, New York, hàng trăm thành viên của Đảng Dân chủ Trung Quốc đã tổ chức cuộc biểu tình Hoa Nhài lần thứ 736, phản đối sự đàn áp của Bắc Kinh. Dẫn đầu bởi Vương Quân Đảo, một trí thức bất đồng nổi tiếng, những người biểu tình hô vang khẩu hiệu đòi tự do và công lý. Sự kiện này không chỉ là một hành động phản kháng từ cộng đồng hải ngoại mà còn là minh chứng cho sự rạn nứt ngày càng lớn trong nội bộ xã hội Trung Quốc. Ngay cả trong nước, những tiếng nói bất mãn đang len lỏi qua các kẽ hở của hệ thống kiểm duyệt. Người dân không chỉ nhận ra mình bị bóc lột mà còn thấy rằng hàng triệu người khác cũng đang phản kháng, tạo nên một hiệu ứng cộng hưởng xã hội đầy nguy hiểm cho chế độ. Đây là thời khắc bản lề, khi các trụ cột của quyền lực Trung Quốc – kinh tế, kiểm soát thông tin, và niềm tin xã hội – đồng loạt rung chuyển.
Trước áp lực ngày càng gia tăng, Bắc Kinh buộc phải thay đổi chiến lược. Ngày 8 tháng 5, truyền thông quốc tế đồng loạt đưa tin về việc Trung Quốc và Hoa Kỳ sẽ khởi động các cuộc đàm phán thương mại chính thức. Đây là một bước đi bất ngờ, trái ngược hoàn toàn với những tuyên bố cứng rắn trước đây của Trung Quốc rằng họ sẽ “không bao giờ quỳ xin” trước áp lực từ Washington. Sự xuống thang này không xuất phát từ thiện chí mà từ sự tuyệt vọng. Nền kinh tế Trung Quốc năm 2025 không còn là cỗ máy bất khả chiến bại như thời kỳ đầu nhiệm kỳ Trump. Nợ công chồng chất, thị trường bất động sản đóng băng, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao, và tiêu dùng nội địa chưa bao giờ hồi phục hoàn toàn sau đại dịch Covid-19. Trong khi đó, Trump ở nhiệm kỳ hai tỏ ra quyết liệt hơn bao giờ hết. Không còn bị ràng buộc bởi áp lực tái tranh cử, ông đẩy mạnh chính sách tách rời kinh tế với Trung Quốc, mở rộng thuế quan sang cả sản phẩm trung gian, siết chặt phong tỏa công nghệ, và khuyến khích các doanh nghiệp Mỹ chuyển dây chuyền sản xuất sang Việt Nam, Mexico, và Ấn Độ.
Sức ép từ Trump không chỉ đến từ thuế quan mà còn từ một chiến lược bao vây đa tầng. Hoa Kỳ đã thành công trong việc xây dựng một liên minh chuỗi cung ứng “thân thiện,” gạt Trung Quốc ra khỏi các cấu trúc thương mại chiến lược. Các tập đoàn đa quốc gia, từng là lực lượng vận động hành lang để duy trì quan hệ hòa hảo với Bắc Kinh, giờ đây cũng chuyển hướng. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Trung Quốc sụt giảm nghiêm trọng, làm mất đi một đòn bẩy quan trọng trong tay Bắc Kinh. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc buộc phải sử dụng các biện pháp tiền tệ và ngoại giao mềm để câu giờ. Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) đã triển khai một gói kích thích tiền tệ chiến thuật, giảm tỷ lệ dự trữ bắt buộc cho các ngân hàng thương mại và bơm tiền ngắn hạn qua các hoạt động repo đảo ngược. Các khoản tín dụng được mở rộng có chọn lọc, tập trung vào xuất khẩu, sản xuất bán dẫn cấp thấp, và các doanh nghiệp nhà nước then chốt. Động thái này nhằm ổn định kinh tế trong ngắn hạn, trấn an xã hội, và tạo thế mặc cả trước cuộc đàm phán với Mỹ.
Chiến thuật kích thích tiền tệ của Trung Quốc không phải là một giải pháp toàn diện mà là một nước cờ tạm thời. Thị trường chứng khoán phục hồi nhẹ, tỷ giá nhân dân tệ ổn định, và các cuộc biểu tình tại các thành phố lớn tạm thời lắng xuống nhờ các gói hỗ trợ tài chính từ chính quyền địa phương. Tuy nhiên, cái giá phải trả là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào tín dụng và nguy cơ nợ xấu bùng nổ. Các ngân hàng cấp tỉnh, vốn là công cụ chính để bơm tiền, đang phải gánh vác nhiệm vụ cứu bất động sản, chính quyền địa phương, và doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cải cách thể chế sâu rộng, Trung Quốc sẽ tiếp tục bị mắc kẹt trong chu kỳ tiền rẻ và hiệu quả thấp, đẩy nền kinh tế vào vòng xoáy bất ổn mới.
Trong khi đó, bàn đàm phán thương mại với Hoa Kỳ trở thành một thử thách sống còn. Trump, với vị thế chiến lược vượt trội, nắm trong tay những lá bài mạnh mẽ: thuế quan lũy tiến, phong tỏa công nghệ, và liên minh chuỗi cung ứng toàn cầu. Trung Quốc, dù vẫn sở hữu thị trường tiêu dùng nội địa khổng lồ và liên minh BRICS, đang mất dần đòn bẩy. Các nhà phân tích dự đoán ba kịch bản có thể xảy ra sau vòng đàm phán. Thứ nhất, Trung Quốc nhượng bộ một phần, mở cửa thị trường và giảm trợ cấp công nghiệp để đổi lấy việc Mỹ hoãn áp thuế mới. Thứ hai, đàm phán thất bại, dẫn đến một cuộc chiến thương mại toàn diện, đẩy Trung Quốc vào vòng xoáy bất ổn và suy thoái. Thứ ba, hai bên đi đến một sự phân tách kinh tế, tạo ra hai hệ sinh thái riêng biệt, trong đó Trung Quốc chỉ còn ảnh hưởng trong khối BRICS và các đồng minh không thuộc phương Tây.
Bối cảnh địa chính trị càng làm tình hình thêm phức tạp. Ngay trước thềm đàm phán, cuộc tấn công của Ấn Độ vào Pakistan đã làm lộ điểm yếu chiến lược của Trung Quốc. Là đồng minh thân cận của Pakistan, Bắc Kinh rơi vào thế lưỡng nan khi phải cân bằng giữa việc ủng hộ Pakistan và duy trì quan hệ với Ấn Độ, một đối tác chiến lược mới của Mỹ. Xung đột này không chỉ đe dọa các dự án cơ sở hạ tầng của Trung Quốc tại Pakistan mà còn làm suy yếu vị thế của Bắc Kinh trên bàn đàm phán. Hoa Kỳ, với sự hậu thuẫn ngầm cho Ấn Độ, đang tận dụng tình hình để gây áp lực đa chiều lên Trung Quốc.
Năm 2025, Trung Quốc đứng trước một ngã rẽ lịch sử. Một cường quốc với tiềm lực khổng lồ nhưng lại dễ tổn thương trước sức ép bên ngoài và bất ổn nội tại. Nếu không dám cải tổ mô hình phát triển, Bắc Kinh sẽ không bị đánh bại bởi Trump hay Mỹ, mà bởi chính sự bám víu vào tư duy kiểm soát lỗi thời. Cuộc đàm phán thương mại với Hoa Kỳ không chỉ là một trận chiến kinh tế mà còn là cơ hội cuối cùng để Trung Quốc định hình lại vị thế của mình trong thế kỷ 21. Liệu Bắc Kinh có đủ can đảm để thay đổi, hay sẽ tiếp tục trượt dài trong cơn bão do chính họ góp phần tạo ra? Câu trả lời vẫn đang nằm phía trước.
