Tehran vừa giơ cờ trắng ngoại giao, nhưng IRGC vẫn gầm rú chiến tranh. Quân đội thường quyến đang quay lưng, lãnh đạo tối cao nằm viện ở Moscow.
Khi những tiếng nổ đầu tiên vang lên trên bầu trời Tehran vào cuối tháng Hai 2026, không ai trong giới phân tích địa chính trị dám hình dung rằng chỉ ba tuần sau, chính quyền Cộng hòa Hồi giáo Iran lại rơi vào tình trạng tan rã đến mức công khai thừa nhận sự bất lực. Thế nhưng, điều không thể tưởng tượng ấy đã xảy ra. Ngoại trưởng Abbas Araghchi lên tiếng “chào đón mọi sáng kiến chấm dứt chiến tranh”, trong khi chỉ huy IRGC Hossein Salami khẳng định các hoạt động quân sự vẫn “tiếp tục với tốc độ tối đa”. Đó không phải là sự phối hợp chiến lược tinh vi. Đó là dấu hiệu rõ ràng của một nhà nước đang bị xé toạc làm đôi.
Trong phòng họp Oval, Tổng thống Donald Trump – người đang nắm quyền hành pháp Mỹ đầy đủ – đã nhìn thẳng vào ống kính và tuyên bố: “Iran muốn thỏa thuận, nhưng tôi chưa sẵn sàng vì điều kiện chưa đủ tốt.” Câu nói ấy không chỉ là lời đe dọa. Nó phản ánh một chiến lược lạnh lùng: Washington sẽ không để Tehran thoát thân dễ dàng sau khi đã đổ biết bao công sức và bom đạn vào chiến dịch “Epic Fury”. Kharg Island – hòn đảo chịu trách nhiệm cho 90% xuất khẩu dầu mỏ của Iran – đã bị san phẳng phần lớn cơ sở hạ tầng quân sự. Trump còn đùa rằng ông có thể “đánh thêm vài lần nữa chỉ để vui”. Lời nói ấy, dù mang tính biểu tượng, đã châm ngòi cho cơn thịnh nộ cuối cùng bên trong giới cứng rắn Iran.
Nhưng đằng sau màn kịch ngoại giao và những tuyên bố hiên ngang là một thực tế tàn khốc hơn nhiều: khoảng trống quyền lực chết người. Ali Khamenei đã qua đời, Mojtaba Khamenei – người được bầu làm Lãnh tụ Tối cao chỉ vài ngày trước – bị thương nặng trong đợt không kích đầu tiên vào Tehran. Theo các nguồn tin từ Moscow và Kuwait, ông đã được đưa bí mật lên máy bay quân sự Nga theo lệnh trực tiếp của Tổng thống Putin để điều trị. Trong lúc Mojtaba nằm trên giường bệnh ở Nga, chuỗi chỉ huy tại Tehran đứt gãy hoàn toàn. Không có ai đủ uy quyền để buộc IRGC và Artesh – Quân đội Thường quyến – phải tuân thủ một đường lối thống nhất.
Sự chia rẽ ấy không còn là tin đồn hành lang. Các nguồn tin gần gũi với chỉ huy IRGC khẳng định: “Chúng tôi sẽ chỉ thảo luận ngừng bắn sau khi kẻ thù đầu hàng.” Ngược lại, Bộ Ngoại giao dưới quyền Araghchi đang chạy đôn chạy đáo qua Qatar, Oman và Saudi Arabia để tìm lối thoát danh dự. Giới phân tích vùng Vịnh cảnh báo qua kênh ngoại giao kín rằng Iran đang đứng trước nguy cơ nội chiến thực sự. Và chính khoảng trống quyền lực này đã trở thành cơ hội vàng cho Washington dưới thời Trump.
Hãy nhìn sâu vào bức tranh quân sự. Chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã đạt hiệu quả vượt xa dự đoán ban đầu. Các máy bay ném bom B-2 Spirit tàng hình mang bom phá boong-ke nặng 13 tấn đã biến các “thành phố tên lửa” ngầm dưới lòng đất tại Natanz, Isfahan và Fordow thành đống đổ nát. B-1B Lancer từ căn cứ ở Anh và B-52 bay từ Ấn Độ Dương đã thực hiện hơn 2.000 phi vụ chỉ trong 100 giờ. Hệ thống phòng không Iran – từng được khoe là “không thể xuyên thủng” – giờ đây im bặt. Không còn radar, không còn máy bay F-14 Tomcat nào còn hoạt động. Bộ trưởng Quốc phòng Iran công khai thừa nhận: “Sức mạnh không quân đã mất, công nghiệp quốc phòng bị phá hủy 90%.”
Trên mặt đất, tình hình còn bi thảm hơn. Israel sử dụng drone để tiêu diệt từng chốt chặn của IRGC và Basij tại Tehran, Karaj, Shiraz. Những bức tường chắn tạm thời và xe bọc thép từng dùng để đàn áp dân chúng giờ bị phá hủy ngay giữa thủ đô. Hình ảnh do Tel Aviv công bố đã gửi một thông điệp rõ ràng đến người dân Iran: “Nhà nước không còn khả năng bảo vệ ngay cả một khu phố của chính mình.”
Càng đáng chú ý là sự tan rã từ bên trong lực lượng vũ trang. Artesh – quân đội chuyên nghiệp kế thừa từ thời Shah – đang công khai từ chối hợp tác với IRGC, cánh tay vũ trang ý thức hệ của Cách mạng 1979. Các báo cáo từ hiện trường cho thấy binh sĩ Artesh bỏ vị trí, trở về nhà và tuyên bố: “Chúng tôi bảo vệ Tổ quốc, không phải chế độ.” Trong quá trình sơ tán thương binh, xung đột vũ trang nhỏ lẻ đã nổ ra giữa hai lực lượng. Hàng trăm sĩ quan trẻ đào ngũ, gửi thông điệp qua mạng xã hội ngầm. Đây không phải là mâu thuẫn thông thường. Đây là vết nứt lịch sử giữa hai thể chế quân sự từng bị Khamenei kìm kẹp bằng uy quyền cá nhân. Giờ Khamenei cha đã mất, con trai nằm viện nước ngoài, không gì có thể lấp đầy khoảng trống ấy.
Kinh tế Iran cũng đang sụp đổ theo cấp số nhân. Eo biển Hormuz bị phong tỏa, nhưng chính Iran chịu thiệt hại nặng nhất khi xuất khẩu dầu ngưng trệ. Kharg Island tan hoang khiến dòng chảy hơn hai triệu thùng dầu mỗi ngày bị cắt đứt. Lỗ hổng kinh tế hàng ngày lên đến 3-4 tỷ USD. Ngay cả đồng minh Trung Quốc cũng bắt đầu cảm nhận áp lực khi chuỗi cung ứng năng lượng bị gián đoạn. Nga và Trung Quốc vẫn được Tehran gọi là “đối tác chiến lược”, nhưng hỗ trợ quân sự cụ thể từ Bắc Kinh gần như bằng không. Moscow thì bận rộn với Ukraine và chỉ đủ sức đưa Mojtaba sang Nga điều trị.
Trong bối cảnh hỗn loạn ấy, ba kịch bản đen tối nhất đang dần hiện ra rõ nét.
Kịch bản thứ nhất: IRGC thực hiện đảo chính quân sự. Tình báo tín hiệu cho thấy Vệ binh Cách mạng đang chuẩn bị phong tỏa các bộ ngành then chốt và trung tâm truyền thông. Nếu thành công, họ sẽ thanh trừng phe chủ hòa như Tổng thống Pezeshkian và Araghchi. Nhưng chiến thắng ấy sẽ vô nghĩa trên thực địa. Một lực lượng bị cắt đứt đường tiếp tế, không còn phòng không, không thể duy trì chiến tranh khu vực. Kết quả chỉ là sự hao mòn dần dần của binh lính và cơn phẫn nộ của dân chúng đối với “chủ nghĩa quân phiệt tự sát”.
Kịch bản thứ hai: Phe chính trị buộc phải ký thỏa thuận ngừng bắn dưới sự trung gian của các nước Vùng Vịnh. Các điều khoản mà Trump đưa ra – giải trừ hạt nhân, rút quân khỏi Hormuz, bồi thường nặng nề – sẽ biến Iran thành một cường quốc khu vực bị tước đoạt hoàn toàn. Nhưng nếu chính phủ ký kết, IRGC sẽ nổi loạn. Súng sẽ nổ ngay trên đường phố Tehran. Hòa bình bên ngoài sẽ khơi mào nội chiến đẫm máu bên trong.
Kịch bản thứ ba – và nguy hiểm nhất – là sự sụp đổ đồng thời từ trong và ngoài. Khi xung đột giữa Artesh và IRGC leo thang thành chiến tranh mở, các đường đứt gãy sắc tộc bị kìm nén hàng thập kỷ sẽ bùng nổ. Người Kurd, Baloch, Arab ở Khuzestan có thể đứng dậy. Dân chúng, kiệt quệ vì lạm phát, thiếu lương thực và bom đạn, sẽ đổ ra đường phố khi nhận ra chế độ đã mất khả năng kiểm soát. Lúc ấy, ngay cả IRGC cũng không đủ lực lượng để đàn áp vì họ đang bận chiến đấu với chính đồng đội cũ.
Đối với Moscow và Bắc Kinh, đây là cơn ác mộng chiến lược. Nga mất đi đồng minh lớn nhất ở phía nam, chuỗi cung ứng vũ khí cho Ukraine bị đứt gãy thêm. Trung Quốc chứng kiến nguồn dầu mỏ bị đe dọa nghiêm trọng. Học thuyết “Trục Kháng cự” mà Tehran theo đuổi suốt nhiều năm nay tan vỡ hoàn toàn.
Iran không còn là một thực thể thống nhất. Đó là một xác chết chính trị đang bị bom từ bên ngoài và tự phân hủy từ bên trong. Câu hỏi không còn là liệu Iran có thắng hay không. Câu hỏi là: Nó sẽ sụp đổ như thế nào, và khi nào.
Trong lịch sử hiện đại Trung Đông, chưa từng có một cường quốc khu vực nào tự tay hủy hoại chính mình nhanh đến vậy. Nhưng cũng chưa từng có một Tổng thống Mỹ nào lại quyết đoán và lạnh lùng như Donald Trump trong việc tận dụng khoảng trống quyền lực ấy. Trong khi Tehran loay hoay giữa lời kêu gọi hòa bình và những phát súng cuối cùng của IRGC, Washington đang định hình lại bản đồ khu vực theo cách riêng của mình.
Và khi khói lửa vẫn còn bốc lên từ những hầm ngầm đã sụp đổ, từ những căn cứ không quân bị xóa sổ, từ những con phố Tehran nơi binh lính Artesh đang chọn đứng về phía nhân dân thay vì chế độ, một sự thật phũ phàng đang hiện ra: Cộng hòa Hồi giáo Iran – thế lực từng khiến cả thế giới run sợ với chương trình hạt nhân và lực lượng ủy nhiệm – đang viết nên chương cuối cùng của chính mình, không phải bởi sức mạnh của kẻ thù bên ngoài, mà bởi vết nứt không thể hàn gắn từ bên trong.
Liệu nội chiến có bùng nổ? Liệu Trump có nhận được “thỏa thuận tốt hơn” mà ông đòi hỏi? Hay lịch sử sẽ chứng kiến sự tan rã của một quốc gia theo đúng nghĩa đen? Những ngày tới sẽ trả lời. Nhưng một điều chắc chắn: Trung Đông sau Iran này sẽ không còn giống như trước. Và vai trò của Mỹ dưới thời Trump đang định hình lại trật tự thế giới theo cách mà nhiều người từng nghĩ là không thể.
