Lithuania không bắn một phát đạn nào, nhưng đã dồn Lukashenko vào chân tường bằng luật pháp quốc tế. ICC mở điều tra tội ác chống loài người
Lukashenko vừa bị dồn vào chân tường bởi một đòn đánh không tiếng súng, nhưng sắc bén đến mức có thể làm lung lay cả nền tảng quyền lực của ông ta. Ngày 12 tháng 3 năm 2026, Văn phòng Công tố Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) chính thức mở cuộc điều tra về các tội ác chống lại loài người do chính quyền Belarus thực hiện, tập trung vào các hành vi trục xuất cưỡng bức và đàn áp chính trị đối với những người đối lập từ năm 2020. Không phải ngẫu nhiên mà Lithuania – quốc gia Baltic nhỏ bé với dân số chưa tới 3 triệu – chính là người khởi xướng, biến một cuộc chiến tranh lai dai dẳng thành đòn chí mạng bằng luật pháp quốc tế.
Sự việc bắt nguồn từ cơn thịnh nộ tích tụ của Vilnius trước những hành động khiêu khích liên tục từ Minsk. Cuối năm 2025, Lukashenko đã biến không phận Lithuania thành sân chơi cho hàng trăm quả bóng bay heli khổng lồ, bề ngoài là công cụ buôn lậu thuốc lá nhưng thực chất là vũ khí gây rối loạn hàng không dân dụng. Sân bay Vilnius phải đóng cửa ít nhất 20 lần chỉ trong ba tháng, hơn 350 chuyến bay bị hủy, 50.000 hành khách bị mắc kẹt. Thủ tướng Ingrida Šimonytė gọi đó là “tấn công lai đe dọa an ninh quốc gia”, và lời cảnh báo của bà không phải nói suông. Nhưng đó chỉ là phần nổi. Lukashenko tái kích hoạt chiến thuật di cư vũ trang từng khiến châu Âu kinh hoàng năm 2021: đưa người từ Trung Đông và châu Á bằng máy bay, sau đó dồn họ về biên giới Lithuania và Ba Lan, để họ chết dần trong rừng lạnh giá, đầm lầy, chỉ nhằm thử thách sức chịu đựng của một thành viên NATO. Hầm ngầm được đào dưới biên giới Ba Lan để buôn người có tổ chức, hàng nghìn xe tải Lithuania bị giữ làm con tin kinh tế tại Belarus vào tháng 11/2025 – tất cả tạo thành một bức tranh rõ ràng: Minsk không còn là đối tác, mà là kẻ khiêu khích có chủ đích, thử giới hạn của liên minh phương Tây.
Lithuania không đáp trả bằng tên lửa hay xe tăng. Họ chọn con đường khác, sắc bén hơn: luật pháp. Dù Belarus không phải thành viên ICC, Lithuania – quốc gia thành viên – đã nộp hồ sơ ngày 30/9/2024, lập luận rằng tội ác đã vượt biên giới: hàng nghìn người đối lập Belarus bị trục xuất cưỡng bức sang lãnh thổ Lithuania, nơi họ tiếp tục bị đe dọa, bị truy lùng. Tội ác chống lại loài người – trục xuất, đàn áp chính trị – đã xảy ra “ít nhất một phần” trên đất Lithuania. Công tố viên ICC chấp nhận lập luận “cửa sau” này, tuyên bố có cơ sở hợp lý để tin rằng các hành vi đó là chính sách nhà nước, được phê duyệt từ cấp cao nhất. Đây là tiền lệ lịch sử: lần đầu tiên ICC mở điều tra nhắm vào lãnh đạo quốc gia không thành viên vì tội ác lan sang lãnh thổ thành viên. Khiêu khích một nước nhỏ, Lukashenko đã tự đào hố chôn chính giấc mộng bất khả xâm phạm của mình.
Phản ứng từ Minsk lập tức bộc lộ sự hoảng loạn xen lẫn ngạo mạn quen thuộc. Lukashenko đe dọa dùng tên lửa Iskander – mà ông gọi là “arashnik” – nhắm vào Vilnius, Warsaw hay Kiev nếu bị “can thiệp”. Nhưng lời đe dọa hạt nhân đó chỉ càng phơi bày sự lệ thuộc thảm hại: Belarus không có vũ khí hạt nhân độc lập, Iskander thuộc về Nga. Putin mới là chủ nhân thực sự của những quả đạn đó. Lukashenko chỉ là kẻ cầm cờ, vung vẩy vũ khí của người khác để dọa nạt. Càng đe dọa, ông ta càng tự vẽ thêm vào hồ sơ tội ác của mình trước công lý quốc tế.
Tác động địa chính trị sâu sắc hơn nhiều so với bề mặt. Cuộc điều tra này đâm thẳng vào kế hoạch kế thừa mà Lukashenko ấp ủ bao năm: đưa con trai Nikolai – cậu bé từng xuất hiện bên cha từ nhỏ trong quân phục – lên vị trí kế vị. Nếu lệnh bắt giữ quốc tế được ban hành, Lukashenko trở thành kẻ bị truy nã toàn cầu. Ai dám ngồi vào ghế của một kẻ bị ICC săn lùng? Các tầng lớp tinh hoa thực dụng trong bộ máy an ninh, quân đội Belarus sẽ phải tính toán lạnh lùng: ở lại trên con tàu đang chìm, hay nhảy sang phía bên kia khi thấy dấu hiệu sụp đổ? Hiện tượng “đốt quân phục” – lực lượng an ninh quay lưng với chế độ – từng xảy ra ở Iran, nhiều chế độ độc tài khác, giờ đây hiện hữu rõ rệt ở Minsk.
Lithuania không hành động đơn độc. Đây là đòn mở đầu cho chiến lược pháp lý phối hợp của khối Baltic-Nordic. Estonia đang chuẩn bị hồ sơ về chiến tranh thông tin và tấn công mạng; Latvia có bằng chứng buôn người do nhà nước Belarus tổ chức; Phần Lan và Ba Lan sẵn sàng đưa làn sóng di cư nhân tạo lên bàn cân Hague. Khi sức mạnh quân sự khổng lồ của Ba Lan kết hợp với đòn pháp lý từ Lithuania, một vòng vây vô hình đang siết chặt quanh Minsk. NATO phía Đông không chỉ phòng thủ bằng xe tăng – họ đang dùng luật quốc tế làm vũ khí bất đối xứng, hiệu quả hơn cả pháo binh.
Kremlin chắc chắn đang theo dõi với nỗi lo sâu sắc. Belarus là cứ điểm chiến lược quan trọng nhất của Nga ở phía Tây: căn cứ hậu cần cho cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, bệ phóng Iskander, hành lang nối liền Kaliningrad. Khi Lukashenko bị lôi ra ánh sáng công lý, đồng lõa của Minsk trong chiến tranh Ukraine cũng bị phơi bày. Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha lập tức hoan nghênh quyết định của ICC, nhấn mạnh rằng hỗ trợ hậu cần và chính trị của Lukashenko cho Nga sẽ không thể trốn tránh trách nhiệm. Đối với Putin – vốn đã bị ICC truy nã từ năm 2023 – đây là mặt trận mới: một đồng minh then chốt có nguy cơ biến thành kẻ đào tẩu quốc tế. Moscow có thể đáp trả bằng cách phủ nhận thẩm quyền ICC, cáo buộc Vilnius là “kẻ khiêu khích châu Âu”, tăng cường chiến tranh lai – bóng bay, drone, tấn công mạng – nhưng tất cả chỉ là tiếng ồn. Luật pháp quốc tế di chuyển chậm, nhưng một khi khởi động, không tuyên truyền nào dừng nổi.
Tầm ảnh hưởng còn lan xa hơn Đông Âu. Lithuania vừa kéo chốt an toàn của một quả mìn toàn cầu. Các chế độ độc tài khác đang rùng mình: Triều Tiên với dòng người tị nạn sang Hàn Quốc (thành viên ICC); Venezuela với dòng di cư sang Colombia; Syria với nạn nhân chạy sang Jordan, Lebanon – tất cả các nước tiếp nhận đều là thành viên ICC. Cánh cửa mà Vilnius mở ra có thể dẫn đến Bắc Kinh, Bình Nhưỡng, Caracas. Các cố vấn pháp lý trong những thủ đô độc tài đang âm thầm phân tích, với sự lạnh lùng chết chóc, rủi ro từ tiền lệ này.
Lukashenko giờ chỉ còn một lối thoát: bám chặt hơn vào Putin. Nhưng sự lệ thuộc ấy sẽ có giá đắt: Nga sẽ nuốt chửng thêm tài nguyên kinh tế, nhà máy, chủ quyền quân sự của Belarus dưới danh nghĩa “bảo vệ”. Người từng vung đe dọa hạt nhân nay có nguy cơ trở thành thống đốc bù nhìn, trao cả đất nước chỉ để níu giữ ghế thêm vài ngày. Cuộc chơi lai mà ông ta khởi xướng đã phản đòn: hỗn loạn ông ta gieo rắc cuối cùng bóp nghẹt chính quyền lực của mình.
Đối với hàng trăm nghìn người Belarus – từ những người biểu tình 2020 đến những người lưu vong – đây là tia hy vọng đầu tiên sau bóng tối dài. Sviatlana Tsikhanouskaya nói đúng: “Quyết định này mang hy vọng trở lại. Những kẻ chịu trách nhiệm sẽ bị trừng phạt.” Bánh xe công lý quay chậm, nhưng khi gõ búa vang lên ở Hague, không sự ngạo mạn nào, không tầm bắn tên lửa nào đủ để ngăn cản sự sụp đổ vĩ đại đang đến. Ảo tưởng bất khả xâm phạm đã tan vỡ. Thời khắc thanh toán đã điểm.
