Lithuania dùng pháp lý siết chặt Lukashenko, làm lung lay cả chế độ và ảnh hưởng Nga. Liệu Putin có cứu được đồng minh hay Belarus sẽ sụp đổ?
Trong những ngày đầu tháng 3 năm 2026, khi thế giới vẫn đang bận tâm với những cuộc đàm phán căng thẳng giữa các cường quốc và những diễn biến bất ổn tại Trung Đông, một sự kiện ít ai chú ý nhưng mang tính bước ngoặt đã xảy ra tại Vilnius. Lithuania, quốc gia Baltic nhỏ bé với dân số chưa đến 3 triệu người, đã đặt bẫy một cách hoàn hảo, không một viên đạn, không một xe tăng, nhưng đã khiến Alexander Lukashenko – nhà độc tài nắm quyền Belarus hơn ba thập kỷ – rơi vào tình trạng bị cô lập hoàn toàn trên trường quốc tế. Cú đánh này không chỉ là chiến thắng của công lý mà còn là minh chứng sống động cho sức mạnh của pháp lý bất đối xứng trong địa chính trị hiện đại, nơi một nước nhỏ có thể làm lung lay cả một pháo đài của Kremlin mà không cần đổ máu.
Tất cả bắt nguồn từ chuỗi khiêu khích không ngừng nghỉ mà chế độ Minsk đã dàn dựng từ cuối năm 2025. Hàng trăm quả bóng bay helium khổng lồ được thả từ lãnh thổ Belarus vào không phận Lithuania, ngụy trang dưới vỏ bọc “buôn lậu thuốc lá”. Những quả bóng “thời tiết” này đã buộc sân bay quốc tế Vilnius phải đóng cửa ít nhất 20 lần chỉ trong ba tháng, hủy hơn 350 chuyến bay và khiến 50.000 hành khách bị kẹt lại giữa trời. Thủ tướng Ingrida Šimonytė đã thẳng thắn tuyên bố đây là “tấn công hybrid đe dọa an ninh quốc gia” và cam kết áp dụng “các biện pháp nghiêm ngặt nhất”. Nhưng đó chỉ là phần nổi của tảng băng chìm trong cuộc chiến bẩn thỉu mà Lukashenko đã biến Lithuania thành sân chơi thử nghiệm.
Không hài lòng với trò chơi gây rối loạn hàng không, chế độ Belarus khơi lại chiến thuật “di cư vũ trang” từ năm 2021 như một hình thức trả đũa lạnh lùng. Hàng loạt người di cư từ Trung Đông và châu Á được tổ chức nhà nước đưa đến biên giới Lithuania và Poland, bị bỏ mặc chết dần trong rừng rậm, đầm lầy lạnh giá chỉ để thử thách khả năng bảo vệ biên giới của một nước NATO duy nhất. Đến tháng 11 năm 2025, hơn 1.200 xe tải Lithuania bị tịch thu tại Belarus, biến chúng thành con tin kinh tế để tống tiền trắng trợn. Và phát hiện đường hầm ngầm tại biên giới Poland – được đào chuyên biệt để buôn lậu di cư – là bằng chứng không thể chối cãi về bản chất nhà nước của toàn bộ chiến dịch hybrid này. Giữa những lần biên giới mở đóng thất thường, drone bay lượn trên đầu, thậm chí có những cuộc thảo luận về việc phá hủy cầu nối, Lithuania đã nhận ra bản chất thực sự của Lukashenko: không phải kẻ buôn lậu thông thường, mà là kẻ khiêu khích đang thử thách giới hạn chịu đựng của toàn bộ sườn đông NATO.
Và để đáp trả, Vilnius không chọn súng đạn hay xe tăng. Thay vào đó, họ kích hoạt “vũ khí” hủy diệt hơn nhiều: hệ thống pháp lý quốc tế. Dossier được chuẩn bị kỹ lưỡng từ ngày 30 tháng 9 năm 2024 đã được đưa vào hoạt động. Belarus không phải thành viên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), vì vậy trên giấy tờ Lukashenko tưởng chừng bất khả xâm phạm. Nhưng Lithuania đã chơi chiêu “tội phạm xuyên quốc gia” một cách tài tình đến mức hoàn hảo. Hàng ngàn thành viên đối lập bị cưỡng bức trục xuất trong cuộc biểu tình năm 2020, và vẫn bị đe dọa ngay cả khi lưu vong, đang sống trên lãnh thổ Lithuania – một quốc gia thành viên ICC. Nói cách khác, tội ác đã vượt biên giới và lan sang đất của thành viên. Văn phòng công tố ICC đã chấp nhận chiến lược “cửa sau” này. Họ phân loại các hành vi đàn áp chính trị và trục xuất từ ngày 1 tháng 5 năm 2020 là “tội ác chống nhân loại”, và chính thức mở cuộc điều tra vào ngày 12 tháng 3 năm 2026.
Đây là bước ngoặt lịch sử trong luật pháp quốc tế. Lần đầu tiên, ICC mở điều tra đối với lãnh đạo một quốc gia không phải thành viên vì tội ác “tràn sang” lãnh thổ thành viên. Tiền lệ này đã khoét một lỗ thủng lớn vào lá chắn miễn trừ của mọi nhà độc tài trên thế giới. Lukashenko, người từng tự coi mình đứng trên luật pháp và nhân loại, giờ đây thấy giấc mơ duy trì triều đại và di sản đang tan vỡ từng mảnh. Cảm nhận vòng thòng lọng siết chặt, ông ta phản ứng theo cách duy nhất mình biết: ngôn ngữ của súng đạn và đe dọa. Lukashenko lên tiếng cảnh báo Ukraine và các nước láng giềng NATO, đặc biệt là Lithuania – nước đã đệ đơn kiện: “Tôi không nói chúng tôi sẽ bắn tên lửa Iskander vào Vilnius, Warsaw hay Kiev ngày mai. Nhưng nếu các bạn không muốn tên lửa bắn, thì đừng can thiệp vào chúng tôi từ Ukraine, Poland, Lithuania hay Latvia”.
Những lời đe dọa rỗng tuếch này không làm Vilnius hay NATO nao núng, vì tên lửa không phải của Lukashenko mà của Nga. Belarus không có khả năng hạt nhân độc lập. Việc ông ta vung vẩy vũ khí của Putin chỉ càng chứng minh sự phụ thuộc hoàn toàn vào Kremlin, và đồng thời ghi thêm vào hồ sơ tội ác chống nhân loại của mình. Sự kiện này mang đến tia hy vọng đầu tiên cho hàng trăm ngàn người Belarus đã sống trong tam giác sợ hãi, đàn áp và lưu vong kể từ năm 2020. Lãnh đạo đối lập lưu vong Sviatlana Tsikhanouskaya đã tóm tắt cảm xúc chung: “Quyết định này mang lại hy vọng. Những kẻ chịu trách nhiệm sẽ bị truy cứu”.
Nhưng đối với chế độ Lukashenko, đây là điềm báo cho cơn bão lớn nhất. Không mất một binh sĩ nào, chế độ đã nhận đòn chí mạng nhất vào nền tảng hợp pháp. Tác động dài hạn sâu sắc nhất sẽ là vào kế hoạch kế thừa mong manh. Lukashenko, 71 tuổi, đã âm thầm chuẩn bị kịch bản này trong nhiều năm: con trai Nikolai. Cậu thanh niên này từ nhỏ đã xuất hiện bên cạnh cha trong các vai trò chính phủ, luôn mặc quân phục như một người thừa kế de facto. Nhưng quá trình do Lithuania khởi xướng đang làm lung lay tận gốc kế hoạch triều đại. Nếu lệnh bắt giữ chính thức được ban hành trong tương lai gần, Lukashenko sẽ trở thành kẻ pariah hoàn toàn trên sân khấu quốc tế. Hơn nữa, bất kỳ ai muốn ngồi vào ghế của ông ta cũng sẽ trở thành người thừa kế trực tiếp của sự cô lập quốc tế và rủi ro pháp lý tương tự.
Tình huống này buộc các tinh hoa thực dụng trong chế độ – từ bộ máy an ninh đến các chỉ huy quân sự – phải tiến hành phân tích chi phí – lợi ích lạnh lùng. Ai muốn ở lại trên con tàu đang chìm của một gia đình bị truy nã quốc tế, với nguy cơ tài sản bị tịch thu? Một phiên bản Belarus của “hội chứng đốt đồng phục” – khi lực lượng an ninh chuyển phe khi cảm nhận sự sụp đổ của chế độ – đang trở thành khả năng mạnh mẽ. Hiện tượng này đã được chứng kiến ở Iran và nhiều chế độ độc tài khác trong lịch sử.
Nước cờ gây sốc của Lithuania vượt xa một động thái ngoại giao riêng lẻ. Đây là bản thiết kế chiến lược viết lại quy tắc trò chơi cho toàn bộ vùng Baltic và sườn đông NATO. Nhóm Nordic-Baltic 8, nay là động cơ an ninh của châu Âu, đang chuẩn bị nhân rộng khung pháp lý này. Estonia đối mặt với disinformation và sabotage mạng vô tận tại biên giới; Latvia có bằng chứng buôn lậu di cư do nhà nước Belarus tổ chức; Finland và Poland đang chuẩn bị hồ sơ đưa làn sóng di cư nhân tạo chất chồng tại biên giới của họ lên Hague. Khi sức mạnh răn đe quân sự khổng lồ của Poland kết hợp với cuộc tấn công pháp lý từ Lithuania, một vòng tròn khổng lồ đang hình thành quanh chế độ Minsk, khiến lựa chọn của họ ngày càng thu hẹp.
Sóng dư chấn của trận động đất này không chỉ lan trên các đường phố Minsk mà còn trực tiếp đến những hành lang thảm đỏ tại Kremlin. Cuộc điều tra này tạo ra sự bất định lớn cho pháo đài chiến lược quan trọng nhất của Nga ở phương Tây. Nga và Belarus gắn bó chặt chẽ về kinh tế, quân sự và chính trị qua Hiệp định Liên minh Nhà nước. Khi ghế của Lukashenko lung lay năm 2020, chính Vladimir Putin đã chi hàng tỷ đô la viện trợ và gửi lực lượng cảnh sát để đàn áp biểu tình. Hơn nữa, trong cuộc xâm lược Ukraine bắt đầu tháng 2/2022, lãnh thổ Belarus là căn cứ hậu cần và bàn đạp quan trọng nhất cho quân đội Nga tiến về Kiev.
Việc Lukashenko vướng vào lưới pháp lý quốc tế đồng nghĩa với việc sự đồng lõa này cũng sẽ bị đưa ra xét xử. Đây chính là lý do chiến lược khiến Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Andrei Sybiha nhanh chóng hoan nghênh quyết định của tòa. Quyết định này báo hiệu rằng hỗ trợ hậu cần và chính trị của Lukashenko cho chiến tranh Ukraine sẽ không thoát khỏi trừng phạt.
Trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump đang tại nhiệm với chính sách “America First” và thái độ hoài nghi lịch sử đối với các tổ chức siêu quốc gia như ICC, Washington dường như đang theo dõi sát sao nhưng giữ thái độ im lặng chiến lược. Trump có thể không công khai ủng hộ ICC, nhưng lợi ích địa chính trị rõ ràng: sự bất ổn ở Belarus sẽ làm suy yếu khả năng hỗ trợ của Nga cho cuộc chiến ở Ukraine, giảm gánh nặng cho Mỹ trong việc duy trì NATO, và cho phép Trump tập trung nguồn lực vào các ưu tiên khác như thương mại với Trung Quốc hay kiềm chế Bắc Kinh. Các nguồn tin từ Bộ Ngoại giao Mỹ cho thấy họ đang tận dụng tình hình này để thúc đẩy các cuộc đàm phán bí mật với Kremlin – nơi Trump nổi tiếng là bậc thầy deal-maker.
Đối với Putin, người đang vật lộn với vô số lệnh cấm vận, việc đồng minh quan trọng nhất ở biên giới trở thành kẻ chạy trốn quốc tế tiềm năng đồng nghĩa với một mặt trận khủng hoảng mới phải quản lý. Nga có thể bác bỏ thẩm quyền ICC, gọi là “con rối của phương Tây”, tăng cường disinformation, bóng bay, drone và tấn công mạng. Nhưng pháp lý quốc tế di chuyển chậm nhưng không thể dừng lại bằng tuyên truyền. Làn sóng này sẽ không giới hạn ở Đông Âu. Hãy nhìn bản đồ thế giới: áp lực biên giới nhắm vào người tị nạn Bắc Hàn sang Hàn Quốc (thành viên ICC), Venezuela sang Colombia, Syria sang Jordan và Lebanon – tất cả đều mở cửa cho tiền lệ tương tự. Các cố vấn pháp lý ở Bắc Kinh, Pyongyang, Caracas đang phân tích với vẻ lạnh lùng băng giá về hành lang nguy hiểm mà Lithuania vừa mở ra.
Lukashenko giờ chỉ còn đường bám víu vào Putin. Nga sẽ khai thác điểm yếu này để nuốt chửng tài nguyên kinh tế, nhà máy và chủ quyền quân sự của Belarus một cách hung hăng hơn. Nhân vật từng vung vẩy đe dọa tên lửa hạt nhân giờ đối mặt nguy cơ trở thành thống đốc tuyệt vọng, giao nộp đất nước cho Kremlin chỉ để nắm quyền thêm một ngày. Chiến thắng bất đối xứng này đã chứng minh rằng dù các nhà độc tài có vẻ bất khả chiến bại đến đâu, thì sự hỗn loạn họ tạo ra một ngày sẽ tràn ra và siết cổ chính quyền lực của họ. Lukashenko sẽ trở nên hung hăng hơn trong nước và bám víu chặt hơn vào bóng Putin để nổi lên. Nhưng sự thanh toán cho máu đổ trên phố, những tiếng nói bị bịt miệng và những cuộc đời tan vỡ từ năm xưa nay đã bắt đầu trong những hành lang lạnh lẽo, nặng nề của Hague.
Đối với người dân Belarus, bánh xe công lý có thể quay chậm, nhưng một khi chiếc búa gõ xuống bàn, không có sự ngạo mạn của nhà độc tài nào và tầm bắn tên lửa nào đủ để ngăn chặn sự sụp đổ vĩ đại sắp tới. Ảo tưởng về quyền lực đã tan biến. Thời khắc thanh toán đã đến. Trong khi Tổng thống Trump cân nhắc các lựa chọn thực dụng của mình, sườn đông NATO đã tìm ra công thức mới: không cần chiến tranh nóng, chỉ cần pháp lý lạnh lùng cũng đủ để làm lung lay cả một đế chế phụ thuộc.
