Bóng ma hạt nhân Zaporizhzhia: Rosatom thừa nhận phải nhờ IAEA trung gian ngừng bắn để sửa điện, nhà máy lớn nhất châu Âu chạy bằng máy phát diesel cạn dần — Grossi cảnh báo thảm họa "rất thực"

Ngày 15/10, tập đoàn năng lượng hạt nhân Rosatom của Nga bất ngờ thông báo đã đạt được thỏa thuận ngừng bắn do Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) làm trung gian để sửa chữa nhà máy nhiệt điện cấp điện cho nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia — một lời thú nhận cho thấy tình thế nguy ngập tại cơ sở hạt nhân lớn nhất châu Âu đang nằm trong tay Moscow.

Thỏa thuận ngừng bắn bất đắc dĩ của Rosatom

Thông báo của Rosatom ngày 15/10 khiến giới quan sát quốc tế sững sờ: tập đoàn hạt nhân nhà nước của Nga thừa nhận cần đến một thỏa thuận ngừng bắn — với sự trung gian của IAEA — chỉ để sửa chữa nhà máy nhiệt điện cung cấp điện cho nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia. Một cường quốc hạt nhân phải "xin" ngừng bắn để bảo trì chính cơ sở mình đang kiểm soát: đó là lời thú nhận rõ ràng nhất về mức độ hỗn loạn tại đây.

Nhà máy Zaporizhzhia là cơ sở điện hạt nhân lớn nhất châu Âu với 6 lò phản ứng, bị quân Nga chiếm giữ từ những ngày đầu cuộc chiến. Kể từ đó, nó đã trở thành con tin hạt nhân trong tay Moscow — quân bài mặc cả nguy hiểm mà điện Kremlin sẵn sàng đem ra đe dọa cả châu Âu.

Nhà máy lớn nhất châu Âu sống nhờ máy phát diesel

Tình trạng của nhà máy hiện nay nguy ngập đến khó tin: cơ sở này đã nhiều lần bị mất hoàn toàn điện lưới bên ngoài — nguồn điện sống còn để vận hành các hệ thống làm mát lò phản ứng. Mỗi khi điện lưới bị cắt, toàn bộ nhà máy phải chuyển sang chạy bằng các máy phát điện diesel dự phòng, giải pháp tình thế vốn chỉ được thiết kế cho những sự cố ngắn hạn.

Các chuyên gia hạt nhân cảnh báo việc phụ thuộc vào máy phát diesel dự phòng trong thời gian dài là công thức dẫn đến thảm họa. Chỉ cần một sự cố nhỏ — máy phát hỏng, đường dây bị pháo kích, hay đơn giản là hết nhiên liệu — các hệ thống làm mát sẽ ngừng hoạt động. Cả châu Âu đang nín thở theo dõi từng giờ.

Kho nhiên liệu diesel cạn dần — đồng hồ đếm ngược

Điều đáng sợ nhất là kho nhiên liệu diesel dự trữ của nhà máy đang cạn dần từng ngày. Mỗi giờ các máy phát điện gầm rú là một giờ nhiên liệu bị đốt cháy không thể bù đắp, bởi việc tiếp tế cho một nhà máy nằm giữa vùng chiến sự là nhiệm vụ gần như bất khả thi. Đồng hồ đếm ngược đang tích tắc, và không ai biết khi nào kim đồng hồ sẽ chạm mốc số không.

Nga kiểm soát nhà máy nhưng không đảm bảo được an toàn cho nó; Ukraine có chuyên môn nhưng không thể tiếp cận cơ sở của mình. Kết quả là 6 lò phản ứng hạt nhân lớn nhất châu Âu đang treo lơ lửng trên sợi chỉ mong manh của những thùng dầu diesel cuối cùng.

Drone tấn công cách lò phản ứng chỉ 200 mét

Ngày 4/10, một vụ tấn công bằng drone đã đánh trúng tòa nhà phòng thí nghiệm của nhà máy — vị trí chỉ cách tổ máy số 4 và số 5 khoảng 200 mét. Trong thế giới của năng lượng hạt nhân, 200 mét là khoảng cách quá gần, nơi mọi sai sót đều được tính bằng thảm họa. Vụ nổ đã làm rung chuyển cả khu vực, và chỉ có may mắn mới ngăn nó trở thành một Chernobyl thứ hai.

Cùng đợt tấn công đó, tòa nhà xử lý chất thải phóng xạ của nhà máy cũng bị đánh trúng — mục tiêu mà bất kỳ quân đội có trách nhiệm nào cũng phải tránh xa. Việc các cơ sở nhạy cảm nhất của nhà máy liên tục trở thành mục tiêu cho thấy sự coi thường đến tàn nhẫn đối với an toàn hạt nhân.

Tài xế chở hàng tiếp tế bị drone sát hại ở Melitopol

Trong một diễn biến đau lòng khác, một tài xế đang chở hàng tiếp tế cho nhà máy đã bị drone tấn công và thiệt mạng tại Melitopol. Người đàn ông vô tội này chỉ đang làm công việc của mình — vận chuyển những nhu yếu phẩm cần thiết để duy trì hoạt động của nhà máy — thì trở thành nạn nhân của cuộc chiến.

Vụ việc cho thấy mạng lưới tiếp tế cho nhà máy đang bị bóp nghẹt từ mọi phía. Khi cả những đoàn xe tiếp tế dân sự cũng trở thành mục tiêu, việc bổ sung nhiên liệu diesel hay thiết bị thay thế gần như là điều không tưởng.

Grossi cảnh báo: nguy cơ thảm họa "rất thực"

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi đã không còn giữ được sự kiềm chế ngoại giao thường thấy khi cảnh báo rằng nguy cơ xảy ra thảm họa hạt nhân tại Zaporizhzhia là "rất thực". Khi người đứng đầu cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc phải dùng những từ ngữ mạnh mẽ như vậy, thế giới phải hiểu rằng tình hình đã ở bên bờ vực. Đây là hồi chuông báo động, không phải lời cảnh báo phòng ngừa.

Ông Grossi cũng xác nhận một thông tin gây chấn động khác: Ukraine tuyên bố đã mất kiểm soát đối với vật liệu hạt nhân tại nhà máy. Một cơ sở hạt nhân lớn nhất châu Âu, với hàng tấn vật liệu phóng xạ, đang nằm ngoài sự kiểm soát đầy đủ của bất kỳ cơ quan có trách nhiệm nào — trong tay một đội quân chiếm đóng, giữa một vùng chiến sự ác liệt.

Nga biến nhà máy thành con tin — Trump và IAEA phải hành động

Sự thật đã quá rõ ràng: Nga đang biến nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia thành con tin hạt nhân để mặc cả với cả thế giới. Moscow kiểm soát cơ sở nhưng không vận hành an toàn được nó, từ chối phi quân sự hóa khu vực, và dùng nguy cơ thảm họa như một công cụ gây sức ép. Đây là hành vi khủng bố hạt nhân cấp nhà nước, đe dọa trực tiếp sinh mạng của hàng trăm triệu người dân châu Âu.

Đã đến lúc cộng đồng quốc tế phải hành động quyết liệt: gây sức ép tối đa để phi quân sự hóa hoàn toàn khu vực nhà máy, trả lại quyền kiểm soát cho Ukraine dưới sự giám sát của IAEA. Trong nỗ lực này, vai trò của Tổng thống Donald Trump là không thể thay thế — chỉ có sức mạnh và uy tín của nước Mỹ mới đủ để buộc Putin phải buông con tin hạt nhân này ra.