Quyết định thực hiện chuyến thăm cấp cao của Tổng thống Nga Vladimir Putin tới đảo Iturup (phía Nhật Bản gọi là Etorofu) thuộc chuỗi đảo Nam Kuril đã châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng ngoại giao nghiêm trọng giữa Moscow và Tokyo. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ, tuyên bố hành động của phía Nga là hoàn toàn không thể chấp nhận được.
Ngay sau đó, cả hai thủ đô đã triệu hồi đại sứ để phản đối, đẩy mối quan hệ vốn đã nguội lạnh kể từ khi xung đột Ukraine bùng nổ xuống một nấc thang căng thẳng mới. Đối với Nhật Bản, chuỗi đảo này là vùng lãnh thổ phương Bắc bị chiếm giữ từ cuối Thế chiến thứ hai, một vết thương lịch sử chưa lành khiến hai nước chưa thể ký kết hiệp ước hòa bình chính thức. Chuyến thăm của nhà lãnh đạo Nga không chỉ nhằm khẳng định chủ quyền đơn phương mà còn là thông điệp địa chính trị rõ ràng gửi tới Tokyo và các đồng minh phương Tây.
Tuy nhiên, đằng sau những tranh cãi ngoại giao là những tính toán chiến lược sâu sắc của Điện Kremlin đối với Thái Bình Dương. Chuỗi đảo Kuril đóng vai trò như bức tường thành tự nhiên bảo vệ Biển Okhotsk, biến vùng biển này thành pháo đài an toàn cho Hạm đội Thái Bình Dương của Nga. Việc kiểm soát hoàn toàn các đảo này cho phép hải quân Nga bảo vệ các tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa đạn đạo khỏi sự giám sát của lực lượng chống ngầm Mỹ và Nhật Bản. Bằng cách thiết lập các hệ thống phòng thủ tên lửa bờ biển Bastion và Bal hiện đại, Moscow muốn đảm bảo lối ra vào Biển Okhotsk hoàn toàn nằm dưới tầm kiểm soát của mình. Việc khẳng định vị thế tại Kuril không chỉ bảo vệ sườn phía đông của Nga mà còn gửi đi tín hiệu răn đe mạnh mẽ tới chiến lược xoay trục sang Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương của Washington, nơi Nhật Bản đóng vai trò là đồng minh then chốt.
Dẫu vậy, những toan tính của Nga không thể tách rời mối quan hệ ngày càng chặt chẽ nhưng cũng đầy phức tạp với Bắc Kinh. Trong bối cảnh bị phương Tây cô lập kinh tế, Moscow buộc phải dựa vào thị trường Trung Quốc. Bắc Kinh hiện nhập khẩu khoảng 1,25 triệu thùng dầu thô mỗi ngày từ Nga, mang lại nguồn ngoại tệ khổng lồ giúp Điện Kremlin duy trì hoạt động. Thế nhưng, mối quan hệ đối tác này cũng bộc lộ những rạn nứt ngầm khi các cuộc đàm phán về đường ống dẫn khí Sức mạnh Siberia 2 đang rơi vào bế tắc do bất đồng về giá cả. Sự phụ thuộc kinh tế ngày càng lớn đang mở đường cho tầm ảnh hưởng của Trung Quốc dần len lỏi vào vùng Viễn Đông Nga, một khu vực giàu tài nguyên nhưng thưa thớt dân cư mà Moscow luôn cảnh giác trước nguy cơ bị ảnh hưởng bởi người láng giềng khổng lồ.
Sự hiện diện của Trung Quốc tại khu vực này không chỉ dừng lại ở góc độ kinh tế mà còn chuyển dịch sang khía cạnh quân sự. Chuỗi đảo Kuril, nếu được khai thác thông qua sự hợp tác quân sự Nga - Trung, có thể cung cấp cho Bắc Kinh một lối tiếp cận chiến lược chưa từng có ra vùng biển mở của Thái Bình Dương. Những năm gần đây, hai nước đã tăng cường tuần tra hải quân và không quân chung ở Biển Nhật Bản và Tây Thái Bình Dương. Đối với Trung Quốc, việc phối hợp với Nga tại khu vực phía Bắc giúp họ phân tán lực lượng của liên minh Mỹ - Nhật, giảm áp lực quân sự ở eo biển Đài Loan và Biển Đông. Đối với Nga, việc chấp nhận sự hiện diện của Trung Quốc ở vùng biển phía Bắc là sự nhượng bộ cần thiết để duy trì mặt trận chung chống lại tầm ảnh hưởng của Mỹ tại châu Á.
Mặc dù vậy, hành động khiêu khích của Nga tại Kuril đang có nguy cơ phản tác dụng nghiêm trọng khi trực tiếp đẩy Nhật Bản vào thế đối đầu quyết liệt hơn. Tokyo, vốn từ lâu theo đuổi chính sách đối ngoại thận trọng, giờ đây nhận thấy các nỗ lực ngoại giao đơn thuần không còn hiệu quả trước một nước Nga kiên quyết không nhượng bộ. Nhận thức được mối đe dọa an ninh ngày càng tăng từ cả Nga và Trung Quốc, Nhật Bản đã quyết định từ bỏ một phần chính sách hòa bình truyền thống. Quốc gia Đông Á này đã cam kết hỗ trợ tài chính và nhân đạo lên tới hơn 20 tỷ USD cho Ukraine để kháng cự lại chiến dịch quân sự của Nga. Số tiền khổng lồ này là minh chứng cho thấy Nhật Bản sẵn sàng can dự sâu sắc vào các cuộc xung đột an ninh châu Âu để bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Đáng lo ngại hơn cho Điện Kremlin, phản ứng của Tokyo không chỉ dừng lại ở các khoản viện trợ tài chính. Chính phủ Nhật Bản đang tích cực thảo luận về việc nới lỏng quy định xuất khẩu vũ khí nghiêm ngặt vốn có từ sau Thế chiến thứ hai. Một trong những bước đi mang tính đột phá đang được cân nhắc là xuất khẩu tên lửa phòng không Patriot được sản xuất theo giấy phép tại Nhật Bản trở lại Mỹ. Động thái này sẽ gián tiếp giúp Washington bổ sung kho vũ khí đang bị cạn kiệt, từ đó cho phép Mỹ chuyển giao thêm nhiều hệ thống phòng không hiện đại hơn cho quân đội Ukraine. Hơn thế nữa, các nhà lập pháp tại Tokyo cũng đang thảo luận về khả năng cung cấp trực tiếp các trang thiết bị quân sự có tính sát thương cho Ukraine. Nếu rào cản pháp lý này được dỡ bỏ, Ukraine có thể nhận được công nghệ quân sự tiên tiến từ một trong những quốc gia có nền công nghiệp quốc phòng hàng đầu thế giới.
Bước đi mạo hiểm của Tổng thống Putin tại quần đảo Kuril nhằm phô diễn sức mạnh hải quân và củng cố liên minh với Trung Quốc dường như đã mang lại hệ quả ngược với mong đợi. Thay vì khiến Nhật Bản chùn bước, sự khiêu khích này lại trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy Tokyo tăng cường hội nhập an ninh với NATO và đẩy nhanh quá trình tái vũ trang. Moscow giờ đây không chỉ đối phó với mặt trận quân sự tiêu tốn nguồn lực ở phía Tây mà còn đối mặt với một đối thủ có tiềm lực kinh tế và công nghệ vượt trội ở phía Đông, người sẵn sàng biến sự ủng hộ dành cho Ukraine thành vũ khí hữu hình trên chiến trường. Việc biến một người hàng xóm giàu có từng có thái độ trung lập tương đối như Nhật Bản thành đối thủ chiến lược tích cực có thể là một trong những sai lầm địa chính trị lớn nhất của Nga trong nỗ lực định hình lại trật tự thế giới.