Ukraine vừa tung ra một hệ thống vũ khí hoàn toàn mới có khả năng thay đổi cuộc chơi trên chiến trường. Đó là tên lửa DART, một loại đạn tự hành được phóng từ khinh khí cầu bay ở tầng bình lưu, cách mặt đất tới 18.000 mét. Thay vì lao thẳng vào mục tiêu theo quỹ đạo thông thường, DART thả mình từ độ cao cực lớn, rơi tự do trong im lặng tuyệt đối, và chỉ kích hoạt động cơ ở pha cuối. Điều khiến giới quân sự phải chú ý không chỉ là tầm bắn hay sức công phá, mà là khả năng xuyên thủng mọi lớp lá chắn tác chiến điện tử (EW) mà Nga đã dày công xây dựng suốt hai năm qua.
Để hiểu được sự đột phá của DART, cần nhìn lại lịch sử hơn một thế kỷ của khinh khí cầu quân sự. Ý tưởng sử dụng khinh khí cầu để tấn công từ trên cao không phải là mới. Trong Thế chiến thứ hai, Nhật Bản đã phóng hơn 9.000 quả bom khinh khí cầu (Fu-Go) sang lãnh thổ Bắc Mỹ, với hy vọng gây cháy rừng và hoảng loạn. Những quả bóng bay bằng giấy và cao su này mang theo bom nổ và bom cháy, bay qua Thái Bình Dương trong nhiều ngày nhờ luồng khí mùa đông. Mặc dù hiệu quả chiến đấu không cao, nhưng chúng đã chứng minh một nguyên lý: một quả bóng bay đơn giản có thể vượt qua mọi hệ thống phòng không nếu nó bay đủ cao và đủ chậm. Từ đó đến nay, khinh khí cầu vẫn được sử dụng cho mục đích trinh sát, nhưng chưa từng có quốc gia nào kết hợp nó với tên lửa dẫn đường hiện đại như DART.
Trong bối cảnh chiến sự Ukraine, yếu tố quyết định thường là khả năng tác chiến điện tử. Nga đã triển khai các hệ thống như Krasukha, Rtut-BM và Shipovnik để gây nhiễu sóng GPS, vô hiệu hóa liên lạc giữa máy bay không người lái (drone) và trạm điều khiển, cũng như bẻ lái tên lửa hành trình. Những hệ thống này khiến cho các loại đạn thông minh phương Tây, từ Excalibur cho đến JDAM-ER, mất độ chính xác nghiêm trọng. Thậm chí, các drone cảm tử Shahed của Nga cũng thường xuyên bị Ukraine bắt sóng điều khiển và hạ gục. Trong thế giới tác chiến điện tử, kẻ nào kiểm soát được phổ tần số là kẻ đó chiến thắng.
Đó là lý do vì sao DART lại trở thành một sáng tạo xuất sắc. Không giống như drone hay tên lửa hành trình, DART hầu như không phát ra bất kỳ tín hiệu điện từ nào trong phần lớn thời gian bay. Một quả khinh khí cầu lớn, được bơm khí heli, nhẹ nhàng trôi theo dòng không khí ở độ cao trên 15.000 mét, nơi áp suất thấp và nhiệt độ dưới âm 50 độ C. Trên thực tế, nó di chuyển chậm đến mức các radar mặt đất khó phân biệt nó với mây hoặc vật thể tự nhiên. Ngay cả khi radar phát hiện được, việc bắn hạ một quả bóng bay ở độ cao như vậy bằng tên lửa phòng không là cực kỳ tốn kém và không hiệu quả. Quả bóng có thể được chế tạo từ vật liệu rẻ tiền, trong khi một tên lửa phòng không S-400 có thể tiêu tốn hàng triệu USD.
Khi quả bóng đến gần mục tiêu, hệ thống trên tàu kích hoạt quá trình tách DART khỏi dây treo. Tên lửa bắt đầu rơi tự do với tốc độ ngày càng tăng. Ở độ cao khoảng 10.000 mét, nó mở cánh đuôi và kích hoạt hệ thống dẫn đường quán tính (INS) kết hợp với dữ liệu bản đồ địa hình. Không cần sóng GPS, DART chỉ dựa vào gia tốc kế và con quay hồi chuyển để xác định vị trí. Điều này có nghĩa là mọi nỗ lực gây nhiễu tín hiệu vệ tinh của Nga đều trở nên vô dụng. Đến khi tên lửa chỉ còn cách mặt đất vài nghìn mét, nó bật động cơ phản lực hoặc tên lửa đẩy nhỏ, tăng tốc lên trên cây số mỗi giây và lao thẳng vào mục tiêu.
Theo các chuyên gia quân sự, DART mang đầu đạn nặng khoảng 10-20 kg, đủ sức phá hủy các kho đạn, trạm radar, trung tâm chỉ huy hoặc các cơ sở hạ tầng nhạy cảm. Tầm hoạt động của hệ thống này phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện thời tiết và hướng gió tầng bình lưu. Nếu gió thuận, Ukraine có thể thả những quả bóng xuất phát từ lãnh thổ nước mình và để chúng trôi sâu hàng trăm cây số vào bên trong nước Nga, vươn tới các mục tiêu mà trước đây phải dùng tên lửa tầm xa phương Tây với chi phí khổng lồ. Một quả Storm Shadow của Anh có giá khoảng 2,5 triệu USD, trong khi một quả DART kết hợp khinh khí cầu chỉ tốn vài chục nghìn USD, thậm chí thấp hơn nếu sản xuất hàng loạt.
Tuy nhiên, giới hạn của DART cũng rất rõ ràng. Nó hoàn toàn bất lực trước các mục tiêu di động. Một quả bóng bay mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày để tới đích, nên nó chỉ có hiệu quả với những mục tiêu tĩnh và có vị trí được xác định trước. Nếu Nga thường xuyên di chuyển các trung tâm chỉ huy hoặc kho đạn sau mỗi lần bị tấn công, DART sẽ khó bắt kịp. Bên cạnh đó, thời tiết là một biến số khó lường. Các cơn bão, gió mạnh hoặc nhiễu loạn không khí có thể khiến quả bóng lệch hướng hoặc rơi sớm. Ngoài ra, khinh khí cầu làm bằng vật liệu nhẹ rất dễ bị hư hại do mưa đá hoặc băng giá ở tầng bình lưu, mặc dù Ukraine đã thử nghiệm các lớp phủ chịu lạnh đặc biệt.
Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong bối cảnh chính quyền của ông vẫn tiếp tục xem xét các gói viện trợ cho Ukraine, đã nhiều lần nhấn mạnh sự cần thiết của các giải pháp hiệu quả về chi phí. Các quan chức Lầu Năm Góc được cho là đã có những cuộc thảo luận kín với Kiev về công nghệ DART. Nếu hệ thống này chứng minh được độ tin cậy trong thực chiến, nó có thể trở thành một phương án thay thế rẻ tiền cho những tên lửa tấn công chính xác đắt đỏ mà Mỹ và đồng minh đang cung cấp. Hơn nữa, việc sử dụng khinh khí cầu còn giúp Ukraine vượt qua vấn đề về tầm bắn bị hạn chế do các thỏa thuận với phương Tây, vốn cấm sử dụng vũ khí tầm xa để tấn công sâu trong lãnh thổ Nga. Với DART, khái niệm "sâu trong lãnh thổ" trở nên mơ hồ hơn, bởi chúng không phải là tên lửa bay thấp vượt biên giới một cách rõ rệt.
Trong khi đó, Nga đang phải đối mặt với một thách thức mới. Các hệ thống tác chiến điện tử mạnh nhất của họ được thiết kế để đối phó với tín hiệu vô tuyến và radar, chứ không phải để bắn hạ những quả bóng bay thụ động bằng không. Một số chuyên gia quân sự Nga đã lên tiếng cảnh báo rằng việc phòng thủ trước DART sẽ đòi hỏi một lớp phòng không dày đặc bằng tên lửa tầm cao, tương tự như cách bảo vệ các thành phố lớn khỏi tên lửa đạn đạo. Nhưng với chi phí tên lửa đánh chặn S-400 hay S-500 trên 10 triệu USD mỗi quả, việc bắn hạ một quả bóng bay trôi nổi ở độ cao 18 km khiến bài toán kinh tế trở nên bất khả thi. Nếu Ukraine chỉ cần thả 30 quả bóng một lần, Nga sẽ phải tốn 300 triệu USD để bảo vệ một khu vực, trong khi tổng chi phí của Ukraine chỉ bằng một phần nhỏ.
Điều này mở ra một chiến lược mới: làm kiệt quệ hệ thống phòng không đối phương bằng các mục tiêu giá rẻ. Cũng giống như cách Ukraine đã sử dụng drone giả để khiến Nga phải lãng phí đạn dược và lộ vị trí phòng không, DART có thể hoạt động như một vũ khí căng thẳng chiến lược. Những quả bóng bay chứa nhiều loại đầu đạn khác nhau đang được nghiên cứu, bao gồm cả bom chùm và thiết bị gây nhiễu sóng điện từ. Một số nguồn tin từ Lực lượng Không quân Ukraine cho biết các đơn vị đã thử nghiệm thả các cảm biến và thiết bị trinh sát từ khinh khí cầu để thu thập tín hiệu tình báo trước khi kích hoạt tên lửa.
Trong lịch sử các cuộc xung đột, những vũ khí tưởng chừng lạc hậu đôi khi lại tạo ra bước ngoặt bất ngờ. Súng cối thời Thế chiến thứ nhất vẫn được sử dụng đến ngày nay; tên lửa phòng không vác vai Stinger đã thay đổi cuộc chiến Afghanistan; và những quả bom thông minh JDAM rẻ tiền đã trở thành xương sống của không quân Mỹ. Giờ đây, Ukraine đang viết lại câu chuyện đó bằng một loại khinh khí cầu thế kỷ 19 kết hợp với tên lửa thông minh thế kỷ 21. Những quả bóng bay mang tên DART không chỉ là vũ khí mà còn là tuyên bố rằng công nghệ cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với giá cao. Và trên bầu trời băng giá cao 18.000 mét phía trên nước Nga, những quả bóng ấy đang lặng lẽ trôi về phía chân trời, mang theo một thông điệp khó chịu cho Điện Kremlin: không có chiến tuyến nào là an toàn tuyệt đối.