Trong một tuyên bố gây chấn động giới ngoại giao Trung Đông, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức đặt ra một điều kiện tiên quyết đối với thỏa thuận hạt nhân dân sự mà Riyadh đang theo đuổi với Washington. Ông chủ Nhà Trắng khẳng định rằng mọi hợp tác hạt nhân với Saudi Arabia, dù là vì mục đích hòa bình, sẽ không thể tiến triển nếu vương quốc này không chịu tham gia vào Hiệp định Abraham, một loạt các thỏa thuận bình thường hóa quan hệ với Israel do chính quyền của ông khởi xướng từ nhiệm kỳ trước. Phát biểu này không chỉ tái khẳng định lập trường cứng rắn của Trump trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân như một đòn bẩy địa chính trị, mà còn vẽ ra một bức tranh hoàn toàn mới về tương lai của cục diện Trung Đông dưới thời chính quyền hiện tại.
Trong cuộc trả lời phỏng vấn gần đây, Tổng thống Trump đã nhấn mạnh rằng mối quan hệ giữa Mỹ và Saudi Arabia là một “con đường hai chiều”. Ông nói: “Chúng tôi đã làm rất nhiều cho Saudi Arabia. Họ muốn có thỏa thuận hạt nhân, và điều đó hoàn toàn có thể xảy ra. Nhưng nó phải là một phần của một bức tranh lớn hơn, và bức tranh đó bao gồm Hiệp định Abraham. Không có Abraham Accords, sẽ không có thỏa thuận.” Tuyên bố này cho thấy một sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận của Mỹ đối với vấn đề hạt nhân ở khu vực vốn đã phức tạp. Thay vì coi thỏa thuận hạt nhân dân sự là một vấn đề kỹ thuật hay thương mại độc lập, Trump đã biến nó thành một công cụ chiến lược để thúc đẩy hòa bình và liên minh chống lại các thế lực thù địch trong khu vực.
Điều đáng chú ý là Tổng thống Trump đã dẫn chứng sự suy yếu của Iran như một yếu tố then chốt làm thay đổi cán cân quyền lực tại Trung Đông. Ông cho rằng ảnh hưởng của Tehran đã giảm đáng kể sau các chiến dịch quân sự và áp lực trừng phát từ chính quyền của ông, tạo ra một khoảng trống địa chính trị mà Saudi Arabia và các đồng minh khác có thể lấp đầy. “Sự cân bằng đã thay đổi,” Trump nói. “Iran không còn là mối đe dọa như trước nữa. Họ yếu hơn rất nhiều. Và đó là lý do tại sao bây giờ là thời điểm hoàn hảo để Saudi Arabia tiến lên phía trước, không chỉ về năng lượng, mà còn về ngoại giao.” Lập luận này cho thấy chiến lược của Trump là tận dụng thời cơ từ sự suy yếu của Iran để mở rộng Vòng tròn hòa bình do Mỹ dẫn dắt, với Israel ở trung tâm.
Việc Saudi Arabia theo đuổi năng lượng hạt nhân từ lâu đã là một vấn đề nhạy cảm. Riyadh lập luận rằng họ cần năng lượng hạt nhân để đa dạng hóa nền kinh tế và giảm phụ thuộc vào dầu mỏ, nhưng cộng đồng quốc tế, đặc biệt là Israel và các nước phương Tây, luôn lo ngại rằng chương trình này có thể bị chuyển hướng sang mục đích quân sự. Saudi Arabia từng tuyên bố rằng nếu Iran có vũ khí hạt nhân, họ cũng sẽ làm như vậy. Tuy nhiên, với sự suy yếu của Iran, giờ đây Trump đang đặt ra một bài toán mới: hoặc Saudi Arabia chấp nhận con đường hòa bình và hợp tác với Israel, hoặc họ sẽ mất cơ hội tiếp cận công nghệ hạt nhân của Mỹ.
Phản ứng từ giới quan sát quốc tế vô cùng trái chiều. Những người ủng hộ cho rằng đây là một nước đi khôn ngoan, buộc Saudi Arabia phải đưa ra lựa chọn rõ ràng và giúp củng cố liên minh chống lại các mối đe dọa chung. Họ chỉ ra rằng Hiệp định Abraham đã mang lại hòa bình cho Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain và Morocco, và việc mở rộng hiệp định này tới Saudi Arabia, quốc gia Hồi giáo có ảnh hưởng nhất, sẽ là một bước ngoặt lịch sử. Ngược lại, các nhà phê bình lo ngại rằng việc Trump đặt điều kiện này có thể đẩy Saudi Arabia vào vòng tay của các đối thủ như Nga hoặc Trung Quốc, những nước sẵn sàng cung cấp công nghệ hạt nhân mà không kèm theo ràng buộc chính trị. Thái tử Mohammed bin Salman, người đang tìm cách hiện đại hóa vương quốc, có thể sẽ phải đối mặt với một quyết định khó khăn giữa việc theo đuổi lợi ích quốc gia và việc duy trì mối quan hệ chiến lược với Washington.
Tuy nhiên, có một yếu tố không thể bỏ qua: lợi ích kinh tế. Một thỏa thuận hạt nhân với Mỹ không chỉ mang lại công nghệ mà còn mở ra cánh cửa cho hàng tỷ đô la đầu tư vào các lĩnh vực năng lượng và cơ sở hạ tầng khác. Saudi Arabia hiểu rằng việc tham gia Hiệp định Abraham sẽ giúp họ có được sự ủng hộ của Quốc hội Mỹ, nơi từ lâu đã có nhiều thành viên thân Israel và ủng hộ các thỏa thuận hòa bình. Đổi lại, Israel sẽ có được một đồng minh Ả Rập hùng mạnh, tạo ra một mặt trận thống nhất chống lại Iran và các lực lượng ủy nhiệm của Tehran ở Lebanon, Syria và Yemen.
Tuyên bố của Tổng thống Trump cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của các cuộc đàm phán hạt nhân với các cường quốc khác. Trong khi Mỹ đang sử dụng thỏa thuận với Saudi Arabia như một con bài ngoại giao, thì Nga và Trung Quốc cũng đang ráo riết tìm kiếm cơ hội tại khu vực giàu tài nguyên này. Nếu Washington quá cứng nhắc, Riyadh có thể tìm đến Moscow hoặc Bắc Kinh, những nước ít quan tâm đến các điều kiện chính trị liên quan đến Israel. Điều này sẽ làm suy yếu ảnh hưởng của Mỹ và tạo ra một điểm nóng mới trong cuộc cạnh tranh toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, giới phân tích cho rằng Tổng thống Trump đang chơi một ván bài chiến lược rất cao. Ông muốn dùng chương trình hạt nhân dân sự để “mua” một nền hòa bình toàn diện ở Trung Đông, nhưng đồng thời cũng không muốn để mất Saudi Arabia vào tay các đối thủ. Thời gian sẽ trả lời liệu Riyadh có chấp nhận “cái giá” mà Trump đưa ra hay không. Một điều chắc chắn là bức tranh địa chính trị của Trung Đông đang thay đổi từng ngày, và tuyên bố này của Tổng thống Mỹ đã thổi một luồng gió mới, đầy bất ngờ và kịch tính, vào một khu vực vốn đã không thiếu những biến động. Các nhà ngoại giao trên khắp thế giới chắc chắn sẽ phải theo dõi sát sao những diễn biến tiếp theo trong cuộc đối thoại giữa Washington và Riyadh, bởi nó không chỉ quyết định tương lai năng lượng của Saudi Arabia, mà còn định hình lại toàn bộ trật tự an ninh ở Trung Đông trong nhiều thập kỷ tới.