Giữa những lằn ranh khói lửa của chiến trường Ukraine, nơi máy bay không người lái và tên lửa hành trình thường xuyên chiếm sóng trong các bản tin quân sự, một hệ thống vũ khí tưởng chừng đã lỗi thời từ thời Chiến tranh Lạnh đang bất ngờ trở lại với một diện mạo hoàn toàn mới. Đó là hệ thống pháo phản lực phóng loạt BM-21 Grad, một biểu tượng của chiến thuật hỏa lực bão hòa của Liên Xô, nay đang được Ukraine tái sinh thành một vũ khí tấn công chính xác với chi phí vô cùng thấp. Sự chuyển đổi này không chỉ thách thức những định kiến về chiến tranh hiện đại, mà còn mở ra một câu hỏi lớn: Liệu Grad có thể trở thành phiên bản “HIMARS bình dân”, giúp Ukraine giảm bớt sự phụ thuộc vào các loại tên lửa tầm xa đắt đỏ như ATACMS của Mỹ hay không?
BM-21 Grad vốn được thiết kế để bắn phá các mục tiêu trên một diện rộng bằng lượng đạn dược khổng lồ. Một loạt 40 quả rocket phóng đi trong vòng chưa đầy 20 giây có thể san phẳng một khu vực rộng lớn. Tuy nhiên, độ chính xác của Grad chỉ ở mức tương đối, với sai số lên tới hàng trăm mét, khiến nó chỉ phù hợp để bắn phá vùng tập kết quân hoặc các mục tiêu diện tích. Nhưng với việc được tích hợp các bộ kit dẫn đường hiện đại, dựa trên hệ thống định vị vệ tinh GNSS (Global Navigation Satellite System), quán tính INS, và cả dẫn đường laser, những quả rocket Grad đã hoàn toàn lột xác. Chúng có thể bay chính xác đến từng mét, biến mục tiêu là một boong-ke kiên cố hay một trung tâm chỉ huy thành đống đổ nát mà không cần phải trút cả hàng chục quả rocket vào một khu vực rộng. Các kỹ sư quân sự Ukraine đã tận dụng nền tảng pháo binh dồi dào có sẵn để thực hiện cuộc “phẫu thuật thẩm mỹ” công nghệ này, biến một cỗ máy chiến tranh cũ kỹ thành một vũ khí thông minh.
Lợi thế chiến lược mà chiến thuật nâng cấp Grad mang lại cho Ukraine là vô cùng lớn. Trong khi Hệ thống Tên lửa Pháo binh Cơ động Cao (HIMARS) của Mỹ và các đối tác phương Tây là loại vũ khí tuyệt vời nhưng số lượng hạn chế và tốn kém. Mỗi quả tên lửa GMLRS cho HIMARS có giá lên tới hàng trăm nghìn đô la, chưa kể tên lửa ATACMS tầm xa còn đắt đỏ hơn nhiều và chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Washington. Ngược lại, đạn rocket 122mm của Grad có sẵn hầu như vô tận trong các kho dự trữ từ thời Liên Xô, không chỉ ở Ukraine mà còn từ nhiều quốc gia đồng minh. Chi phí sản xuất hoặc nâng cấp một quả rocket Grad có dẫn đường chỉ bằng một phần nhỏ so với tên lửa phương Tây. Với việc hàng nghìn quả rocket đang được nâng cấp mỗi tháng, Ukraine có thể duy trì một hỏa lực pháo binh dày đặc mà không làm cạn kiệt ngân sách hay phải phụ thuộc vào các quyết định chính trị nước ngoài. Điều này đã được chứng minh là vô cùng hiệu quả trên các mặt trận nóng bỏng như Bakhmut hay Avdiivka, nơi Grad nâng cấp liên tục bắn phá các vị trí phòng ngự và điểm tập kết của đối phương với độ chính xác đáng kinh ngạc.
Không chỉ dừng lại ở việc nâng cấp đạn dược, Ukraine còn tiến xa hơn khi thay đổi toàn bộ khung gầm của Grad. Thay vì chiếc xe tải Ural-375D cũ kỹ, dễ bị tổn thương, nhiều hệ thống BM-21 đã được gắn trên các khung gầm xe tải hiện đại hơn, thậm chí khung gầm bánh xích, giúp tăng cường khả năng cơ động trên địa hình lầy lội. Quan trọng hơn, các biến thể Grad mới được trang bị thêm giáp bảo vệ cho kíp lái, lồng chống drone và các hệ thống tác chiến điện tử (EW) gây nhiễu tên lửa và máy bay không người lái của đối phương. Trong một chiến trường mà drone cảm tử loại Lancet hay Shahed là nỗi ám ảnh đối với mọi đơn vị pháo binh, việc bảo vệ Grad khỏi các mối đe dọa trên không là yếu tố sống còn. Nhờ sự kết hợp giữa tốc độ khai hỏa nhanh, khả năng “bắn và chạy” linh hoạt và lớp phòng thủ điện tử, Grad nâng cấp đã trở thành một mục tiêu cực kỳ khó bị tiêu diệt, thường xuyên “tàng hình” trên chiến trường bằng cách di chuyển liên tục.
Sự hồi sinh của Grad là một minh chứng rõ rệt cho thấy pháo binh truyền thống chưa hề lỗi thời trong chiến tranh hiện đại, bất chấp sự thống trị của drone và vũ khí thông minh. Trên thực tế, cuộc chiến Nga-Ukraine đã chứng minh rằng không có loại vũ khí đơn lẻ nào có thể quyết định số phận của một cuộc xung đột. Drone có thể quan sát và tấn công chính xác các mục tiêu đơn lẻ, nhưng để tạo ra một sức ép liên tục, để bẻ gãy một tuyến phòng thủ kiên cố, hoặc để bắn phá các mục tiêu có giá trị thấp nhưng số lượng lớn, pháo binh vẫn là “ông hoàng chiến trường”. Grad nâng cấp chính là cầu nối hoàn hảo giữa chiến thuật cũ và công nghệ mới. Nó kết hợp sức mạnh bão hòa của pháo binh Liên Xô với độ chính xác của vũ khí phương Tây, tạo ra một thứ vũ khí lưỡng dụng cực kỳ linh hoạt. Tại một số khu vực, người ta còn thấy các đơn vị Ukraine sử dụng Grad dẫn đường để bắn phá các cây cầu, điểm giao thông trọng yếu hoặc các kho đạn di động, những nhiệm vụ mà trước đây chỉ có máy bay hoặc tên lửa hành trình mới đảm nhận.
Sự phát triển này cũng đặt ra một bài toán chiến thuật cho Quân đội Nga. Họ vốn dựa vào ưu thế vượt trội về pháo binh và đạn dược để bào mòn lực lượng Ukraine. Nay khi Ukraine có thể biến những quả rocket giá rẻ thành vũ khí chính xác, Moscow mất đi một lợi thế rất lớn. Mỗi quả rocket Grad bắn ra giờ đây không còn là một phát bắn “vô thưởng vô phạt” vào sa mạc, mà là một đòn chí mạng vào huyết mạch chiến đấu của Nga. Điều này buộc các chỉ huy Nga phải thay đổi cách bố trí lực lượng, phân tán kho đạn và sở chỉ huy ra xa hơn, làm gián đoạn khả năng tiếp tế và chỉ huy. Trên các kênh Telegram quân sự của cả hai bên, hình ảnh những quả rocket Grad bay vút lên trời rồi đáp trúng chính xác mục tiêu đã trở nên phổ biến, như một lời khẳng định rằng trong thế giới vũ khí công nghệ cao, đôi khi cái cốt lõi vẫn là sự sáng tạo và khả năng thích nghi với hoàn cảnh.
Việc Grad có thể trở thành một “HIMARS giá rẻ” hay không vẫn là một câu hỏi mở. Về tầm bắn và sức nổ của từng quả đạn, tên lửa phương Tây vẫn vượt trội hơn. Nhưng xét về hiệu quả chi phí, tốc độ triển khai và khả năng tác chiến liên tục, Grad nâng cấp hoàn toàn có thể cạnh tranh sòng phẳng. Đối với Ukraine, vốn đang phải đối mặt với những hạn chế về viện trợ và áp lực từ các đồng minh, việc tự chủ được một hệ thống vũ khí uy lực từ nội lực là một lợi thế chiến lược không thể phủ nhận. Cuộc chiến tranh hiện đại không chỉ đơn thuần là cuộc đua về công nghệ tối tân, mà còn là cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa độ chính xác, số lượng và chi phí. Và trong cuộc đua đó, chiếc BM-21 Grad đã già xưa đang cho thấy nó vẫn còn rất nhiều “gân” để cống hiến cho cuộc chiến, trở thành một biểu tượng cho sự thích nghi kỳ diệu của chiến tranh nhân dân trong thế kỷ 21.