Trong suốt nhiều tháng qua, điện Kremlin đã không ngừng phát đi những thông điệp về một “chiến thắng vĩ đại” trên chiến trường Ukraine. Những bản tin thời sự, những thước phim chiến sự và hàng loạt tài khoản mạng xã hội liên tục ca ngợi sức mạnh quân sự Nga. Thế nhưng, đằng sau lớp màn hào nhoáng ấy, một câu hỏi lớn đang được đặt ra: Liệu những “chiến thắng” đó có thực sự tồn tại, hay tất cả chỉ là sản phẩm của một chiến dịch thao túng thông tin dựa trên trí tuệ nhân tạo? Bài toán này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là một cuộc khủng hoảng niềm tin đối với hàng triệu người đang theo dõi cuộc xung đột.
Trong bối cảnh chiến sự leo thang, cuộc chiến thông tin trở nên khốc liệt không kém gì mặt trận thực tế. Nếu như trước đây, tuyên truyền chiến tranh thường dựa vào những hình ảnh được dàn dựng công phu hoặc những bản tin bị kiểm duyệt gắt gao, thì ngày nay, công nghệ deepfake và các thuật toán AI đã nâng tầm trò chơi này lên một cấp độ hoàn toàn mới. Những gì chúng ta thấy trên màn hình, từ những người lính hô vang khẩu hiệu cho đến những cảnh tượng xe tăng Nga tiến vào thị trấn trong tiếng reo hò của người dân, có thể không phải là sự thật, mà là những thước phim được tạo ra bởi các mô hình ngôn ngữ lớn và phần mềm chỉnh sửa hình ảnh tiên tiến.
Một trong những ví dụ điển hình nhất của chiến dịch này là việc xuất hiện hàng loạt các “nhân chứng” giả mạo. Người xem có thể dễ dàng bắt gặp những đoạn video ngắn, nơi một người đàn ông tự xưng là lính đánh thuê Ba Lan đang đầu thú, hoặc một phụ nữ Ukraine kể lại câu chuyện “giải phóng” đầy cảm động. Các khuôn mặt được tạo ra bởi AI trông rất thực, giọng nói được lồng ghép bằng công nghệ clone giọng nói, và bối cảnh xung quanh được chỉnh sửa sao cho khớp với địa danh mà chúng tuyên bố. Những video này, dù chỉ dài vài chục giây, lại có sức lan tỏa kinh khủng. Chúng được phát tán qua các mạng bot trên Telegram, TikTok và thậm chí cả YouTube, thu về hàng trăm nghìn lượt xem chỉ trong vài giờ. Người xem vốn đã ngán ngẩm với những tin tức chiến sự khô khan, dễ bị cuốn hút bởi những câu chuyện giàu cảm xúc, và vô tình trở thành công cụ lan truyền thông tin sai lệch.
Không chỉ dừng lại ở những video đơn lẻ, Moscow còn xây dựng cả một hệ sinh thái thông tin giả xoay quanh các trận đánh lớn. Lấy ví dụ về chiến dịch giành quyền kiểm soát một thị trấn chiến lược ở miền Đông Ukraine. Trên các kênh Telegram thân Kremlin, hàng loạt bài đăng mô tả chi tiết về cuộc tấn công “thần tốc” của quân đội Nga, kèm theo những bức ảnh vệ tinh được cho là chụp lại cảnh lực lượng Ukraine tháo chạy. Thế nhưng, khi các nhà báo điều tra và các tổ chức xác thực thông tin như Bellingcat phân tích kỹ lưỡng, họ phát hiện ra rằng những bức ảnh vệ tinh đó thực chất là ảnh cũ, được chỉnh sửa bằng AI để thay đổi vị trí của các đơn vị quân đội. Những “binh sĩ” xuất hiện trong các bức ảnh chụp từ trên cao thực chất là các mô hình 3D được chèn vào một cách tinh vi. Toàn bộ câu chuyện về một trận thắng vang dội bỗng chốc sụp đổ, để lại một sự thật trần trụi: không có cuộc tiến công nào, không có binh sĩ nào hy sinh, chỉ có một chiến thắng ảo được nuôi dưỡng bởi các thuật toán.
Sự tinh vi của chiến dịch này không chỉ nằm ở kỹ thuật, mà còn ở cách nó khai thác tâm lý đám đông. Khi một thông tin giả được lặp đi lặp lại hàng nghìn lần trên các nền tảng khác nhau, hiệu ứng “sự thật ảo tưởng” bắt đầu phát huy tác dụng. Ngay cả khi bạn là một người có tư duy phản biện, việc thấy cùng một câu chuyện xuất hiện từ nhiều nguồn khác nhau cũng đủ để khiến bạn nghi ngờ về nhận định ban đầu của mình. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh cuộc chiến tranh thông tin đang diễn ra với cường độ cao. Không chỉ người dân Nga mới là mục tiêu, mà cả cộng đồng quốc tế, bao gồm các chính trị gia, nhà ngoại giao và các nhà hoạch định chính sách, cũng có thể bị ảnh hưởng bởi những thông tin sai lệch này.
Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong các phát biểu gần đây, đã nhiều lần nhấn mạnh về sự nguy hiểm của deepfake và thông tin giả mạo trong việc làm xói mòn nền dân chủ. Tuy nhiên, vấn đề này càng trở nên nghiêm trọng hơn khi nó được vũ khí hóa trong một cuộc xung đột quân sự thực tế. Nếu như trước đây, việc kiểm soát thông tin chỉ đơn giản là cắt đứt nguồn tin độc lập, thì ngày nay, nó còn bao gồm việc tạo ra một thực tại song song, nơi mọi thứ đều có thể được sản xuất hàng loạt, từ những bài báo, đoạn phim cho đến các cuộc phỏng vấn.
Một khía cạnh đáng báo động khác là việc sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn để tạo ra những bài phân tích chính trị sâu sắc, nhưng thực chất lại chứa đầy những luận điệu sai sự thật. Những văn bản này được viết với giọng văn khách quan, logic, khiến người đọc khó lòng phân biệt được đâu là thông tin do con người viết, đâu là sản phẩm của máy móc. Chúng ta đang chứng kiến sự ra đời của một thế hệ “nhà phân tích AI” - những cỗ máy không có lương tâm, không có cảm xúc, chỉ làm nhiệm vụ phục vụ cho một mục đích tuyên truyền nhất định.
Hệ quả của chiến dịch này vô cùng nặng nề. Đối với người dân Ukraine, việc chứng kiến những “chiến thắng” giả tạo trên mạng xã hội có thể gây ra sự hoang mang, mất tinh thần, thậm chí là tức giận khi họ biết sự thật. Đối với cộng đồng quốc tế, nó làm xói mòn lòng tin vào bất kỳ nguồn tin nào, khiến cho việc đưa ra các quyết định chính trị, quân sự và nhân đạo trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Các tổ chức viện trợ có thể sẽ phải dựa vào những thông tin không chính xác để phân bổ nguồn lực, các nhà ngoại giao có thể bị dẫn dắt bởi những tình báo sai lầm, và quan trọng nhất, dư luận thế giới có thể rơi vào trạng thái “tê liệt” trước một ma trận thông tin hỗn loạn.
Trong cuộc chạy đua giữa công nghệ tạo sinh và công nghệ xác thực, có vẻ như phe tấn công đang tạm thời chiếm ưu thế. Các thuật toán phát hiện deepfake vẫn chưa đủ nhanh và đủ chính xác để bắt kịp tốc độ phát triển của các mô hình tạo hình ảnh như Stable Diffusion hay các mô hình video như Sora. Mỗi khi một biện pháp phát hiện mới ra đời, các nhà phát triển AI lại tìm ra cách để tinh chỉnh, tạo ra những sản phẩm khó bị phát hiện hơn. Đây là một vòng luẩn quẩn đầy thách thức.
Những chiến thắng được tuyên bố ầm ĩ từ Moscow, dù chỉ tồn tại trên màn hình máy tính, vẫn có thể tạo ra những hiệu ứng chính trị thực tế. Chúng có thể củng cố niềm tin của những người ủng hộ cứng rắn, gây sức ép lên các đối thủ chính trị, và làm chậm lại các tiến trình đàm phán hòa bình. Khi mà ranh giới giữa thực và ảo ngày càng mờ nhạt, cuộc chiến giành niềm tin của công chúng trở thành mặt trận quan trọng nhất. Bởi lẽ, một khi niềm tin đã bị đánh cắp, việc khôi phục lại nó còn khó khăn hơn gấp nhiều lần so với việc giành lại một vùng lãnh thổ trên bản đồ.