Trong một diễn biến gây chấn động dư luận quốc tế, Tổng thống Donald Trump đã bất ngờ tuyên bố rằng cuộc chiến giữa Hoa Kỳ và Iran về cơ bản đã khép lại, đồng thời tiết lộ rằng một thỏa thuận mới với Tehran có thể sắp đạt được. Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh khu vực Trung Đông vẫn đang âm ỉ những căng thẳng chưa từng có, với các báo cáo về hoạt động quân sự gia tăng, những lo ngại an ninh khu vực sâu sắc và các nỗ lực ngoại giao con thoi đang diễn ra ở cường độ cao. Phát ngôn của nhà lãnh đạo Mỹ ngay lập tức tạo ra một làn sóng phản ứng trái chiều, từ sự lạc quan thận trọng trên Phố Wall cho đến sự hoài nghi sâu sắc từ các nhà phân tích địa chính trị, những người cho rằng bức tranh thực địa phức tạp hơn nhiều so với những gì được mô tả.
Tuyên bố được ông Trump đưa ra trong một sự kiện tại Phòng Bầu dục, nơi ông nhấn mạnh rằng Washington không còn tìm kiếm một cuộc xung đột quân sự leo thang với Cộng hòa Hồi giáo. “Chiến tranh với Iran đã kết thúc,” ông Trump nói với các phóng viên, giọng điệu pha trộn giữa sự quả quyết và bí ẩn đặc trưng. “Chúng tôi đang tiến rất gần đến một thỏa thuận. Một thỏa thuận sẽ khiến tất cả mọi người hài lòng, một thỏa thuận thực sự tốt, không giống như thỏa thuận tồi tệ mà chính quyền trước đã ký kết.” Ông không cung cấp thêm chi tiết cụ thể về các điều khoản, nhưng những bình luận này đủ để kích hoạt một loạt các đồn đoán về một bước đột phá ngoại giao tiềm năng, có thể liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran, ảnh hưởng của nước này tại khu vực, hoặc việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế đang bóp nghẹt nền kinh tế Iran.
Tuy nhiên, lời tuyên bố về sự kết thúc của chiến tranh dường như mâu thuẫn rõ rệt với thực tế căng thẳng đang diễn ra trên khắp Trung Đông. Chỉ vài giờ trước khi ông Trump phát biểu, các nguồn tin tình báo khu vực đã báo cáo về sự di chuyển đáng kể của các tàu chiến thuộc Hạm đội 5 của Hải quân Mỹ gần eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch cho một phần ba thương mại dầu mỏ toàn cầu. Cùng lúc đó, lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn tại Iraq và Syria được cho là đã đặt trong tình trạng báo động cao, trong khi các hệ thống phòng không của Israel tiếp tục đánh chặn những vật thể bay không xác định từ không phận phía bắc. Sự phân đôi giữa ngôn từ ngoại giao ở Washington và thực tế quân sự trên thực địa đã định hình một bức tranh địa chính trị đầy mâu thuẫn, nơi con đường dẫn đến hòa giải thực sự vẫn còn bị che phủ bởi sương mù của sự ngờ vực chiến lược.
Phản ứng từ Tehran mang sắc thái vừa cứng rắn vừa mở ngỏ. Các kênh truyền thông nhà nước Iran đã phát đi tuyên bố của một phát ngôn viên Bộ Ngoại giao, khẳng định rằng Iran “chưa bao giờ tìm kiếm chiến tranh” nhưng cũng cảnh báo rằng bất kỳ “sự xâm phạm lãnh thổ hay lợi ích quốc gia nào cũng sẽ phải đối mặt với phản ứng nghiền nát và ngay lập tức.” Giới phân tích nhận định đây là một thông điệp kép quen thuộc, thể hiện mong muốn nắm bắt cơ hội đàm phán để giảm bớt áp lực trừng phạt tàn khốc, trong khi vẫn thể hiện sức mạnh răn đe trước các đối thủ khu vực, đặc biệt là Israel và Ả Rập Saudi. Tổng thống Iran Ebrahim Raisi, trong một bài phát biểu tại tỉnh Kerman, đã không trực tiếp nhắc đến tuyên bố của ông Trump nhưng nhấn mạnh rằng “kỷ nguyên của sự bắt nạt và áp đặt đơn phương đã chấm dứt,” một tín hiệu gửi tới cả đối thủ bên ngoài lẫn phe diều hâu trong nước rằng bất kỳ nhượng bộ nào cũng sẽ phải có giới hạn rất rõ ràng.
Trong khi đó, tại Israel, quốc gia coi một Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là mối đe dọa hiện hữu, phản ứng mang đậm tính hoài nghi. Một quan chức quốc phòng cấp cao giấu tên đã nói với báo giới rằng Jerusalem “không đặt niềm tin vào những lời hứa suông” và sẽ tiếp tục “làm mọi điều cần thiết để bảo vệ chính mình.” Quan điểm này phản ánh sự thiếu kiên nhẫn chiến lược ngày càng tăng của Israel, quốc gia đã nhiều lần tiến hành các hoạt động bí mật — bao gồm phá hoại các cơ sở hạt nhân và ám sát các nhà khoa học — nhằm trì hoãn tham vọng nguyên tử của Tehran. Giới lãnh đạo Israel lo ngại rằng bất kỳ thỏa thuận nào được dàn xếp bởi chính quyền Trump cũng có thể chỉ là một giải pháp tạm thời, tạo không gian và thời gian cho Iran đạt được “ngưỡng hạt nhân” mà không cần phải chịu một cuộc chiến toàn diện.
Trên mặt trận ngoại giao, những nỗ lực dường như đang vận hành ở cấp độ cao nhất. Các nhà ngoại giao châu Âu, vốn đóng vai trò trung gian trong cuộc khủng hoảng hạt nhân từ năm 2003, đã nhanh chóng vào cuộc. Ngoại trưởng Pháp và Đức đã có các cuộc điện đàm riêng rẽ với cả Ngoại trưởng Iran Hossein Amir-Abdollahian và Cố vấn An ninh Quốc gia Mỹ, tìm cách thu hẹp khoảng cách. Trọng tâm của các cuộc thảo luận được cho là xoay quanh mức độ làm giàu uranium, cơ chế giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), và đặc biệt là việc Iran ngừng hỗ trợ các nhóm ủy nhiệm như Hezbollah ở Lebanon và Houthi ở Yemen, những lực lượng đã nhiều lần tấn công các mục tiêu của Mỹ và đồng minh trong những tháng gần đây.
Tác động của những tuyên bố này lên thị trường toàn cầu là ngay lập tức và rõ rệt. Giá dầu thô Brent, vốn đã leo thang do lo ngại gián đoạn nguồn cung qua eo biển Hormuz, đã giảm hơn 2% trong phiên giao dịch châu Á ngay sau khi tin tức lan truyền. Các chỉ số chứng khoán tương lai của Mỹ cũng tăng điểm, phản ánh kỳ vọng của giới đầu tư vào viễn cảnh giảm leo thang địa chính trị và khả năng dỡ bỏ các rào cản thương mại. Tuy nhiên, các nhà phân tích hàng hóa cảnh báo rằng sự sụt giảm này có thể chỉ là nhất thời. “Thị trường đang định giá dựa trên hy vọng hòa bình, nhưng phần bù rủi ro địa chính trị vẫn chưa biến mất hoàn toàn,” một chiến lược gia cấp cao tại một ngân hàng đầu tư ở London nhận định. “Cho đến khi có mực trên giấy và một lộ trình thực thi rõ ràng, nguy cơ một sự cố vô tình hoặc một tính toán sai lầm dẫn đến va chạm quân sự vẫn còn rất cao.”
Trong khi chính trường Mỹ đang vật lộn với những hàm ý của tuyên bố này, các chuyên gia về an ninh quốc tế kêu gọi sự thận trọng tối đa. Họ chỉ ra rằng học thuyết quân sự của Iran, được xây dựng dựa trên chiến tranh bất đối xứng và mạng lưới ủy nhiệm rộng khắp, có nghĩa là ngay cả khi một thỏa thuận cấp nhà nước được ký kết tại một hội nghị thượng đỉnh long trọng, những căng thẳng vẫn có thể âm ỉ và bùng phát thông qua các bên thứ ba tại Syria, Iraq, eo biển Bab el-Mandeb hay thậm chí là không gian mạng. Mối đe dọa về một cuộc chiến ngầm leo thang thành một cuộc đối đầu trực diện giữa các tàu chiến Mỹ và tàu cao tốc của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo trong vùng Vịnh vẫn là một viễn cảnh đáng sợ và chưa bao giờ thực sự rời xa tâm trí các nhà hoạch định chính sách.
Hơn nữa, bối cảnh trong nước Mỹ cũng tạo thêm một lớp phức tạp. Những người ủng hộ ông Trump coi đây là một chiến thắng của học thuyết “hòa bình thông qua sức mạnh,” bằng chứng cho thấy áp lực tối đa đã buộc Iran phải quay trở lại bàn đàm phán từ thế yếu. Phe đối lập và các nhà phân tích độc lập lại đặt câu hỏi về tính bền vững và thực chất của bất kỳ thỏa thuận nào đạt được trong giai đoạn chuyển giao quyền lực hay cận kề một cuộc bầu cử, cảnh báo về nguy cơ lặp lại những sai lầm của quá khứ, nơi những thỏa thuận thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ chỉ dẫn đến việc tái vũ trang.
Khi màn đêm buông xuống trên khắp các thủ đô của Trung Đông, từ Riyadh đến Ankara, từ Damascus đến Abu Dhabi, các phòng tình huống vẫn sáng đèn. Các nhà ngoại giao phân tích từng từ ngữ trong tuyên bố của ông Trump, trong khi các sĩ quan quân đội tiếp tục theo dõi các chấm đỏ trên màn hình radar với sự tập trung cao độ. Lời tuyên bố về một cuộc chiến đã kết thúc có thể đã làm dịu đi đôi chút nhịp đập căng thẳng của thị trường tài chính, nhưng trên đấu trường sa mạc khắc nghiệt của địa chính trị, tiếng vọng của nó vẫn chưa đủ sức át đi tiếng ồn của các động cơ phản lực và những lời đe dọa thì thầm. Câu chuyện về mối quan hệ Mỹ-Iran một lần nữa bước vào một chương mới, nơi lằn ranh giữa hòa bình và xung đột có lẽ chỉ mỏng như tờ giấy mà một thỏa thuận tương lai sẽ được in trên đó. Các diễn biến tiếp theo được dự báo sẽ dồn dập khi các kênh ngoại giao bí mật tiếp tục hoạt động và các dấu hiệu trên thực địa luôn sẵn sàng thách thức mọi tuyên bố lạc quan từ Phòng Bầu dục.