Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông ngày càng leo thang và những đồn đoán về khả năng xảy ra xung đột quân sự trực diện giữa Israel và Iran, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã đưa ra một tuyên bố cứng rắn và rõ ràng, khẳng định đồng minh chiến lược của Washington sẽ không sử dụng vũ khí hạt nhân trong bất kỳ kịch bản chiến tranh nào. Phát biểu trước các phóng viên tại Nhà Trắng, ông Trump nhấn mạnh: “Israel sẽ không làm điều đó. Israel sẽ không bao giờ làm như vậy.” Tuyên bố này ngay lập tức thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận quốc tế, bởi nó không chỉ trấn an những lo ngại về một thảm họa hạt nhân tiềm tàng, mà còn khẳng định mức độ phối hợp quân sự sâu sắc và niềm tin tuyệt đối giữa Washington và Tel Aviv.
Phát ngôn của Tổng thống Trump được đưa ra chỉ ít lâu sau khi David Sacks, cố vấn cấp cao của Nhà Trắng về trí tuệ nhân tạo và tiền mã hóa, đưa ra những bình luận mang tính cảnh báo về rủi ro leo thang nếu Israel cân nhắc lựa chọn hạt nhân trong cuộc đối đầu với Iran. Mặc dù ông Sacks không trực tiếp tham gia vào lĩnh vực hoạch định chính sách quân sự, những phát ngôn của một quan chức thân cận với tổng thống trong chính quyền đã vô tình thổi bùng lên làn sóng suy đoán trên các diễn đàn phân tích chiến lược và truyền thông toàn cầu. Trước luồng thông tin đó, câu trả lời dứt khoát của ông Trump có thể được xem như một nỗ lực nhằm khóa chặt mọi kịch bản suy diễn vượt ngoài tầm kiểm soát, đồng thời tái định vị lập trường chính thức của Hoa Kỳ về học thuyết hạt nhân tại Trung Đông.
Để hiểu được trọng lượng của tuyên bố này, cần đặt nó trong bối cảnh chính sách mập mờ chiến lược kéo dài hàng thập kỷ của Israel. Israel chưa bao giờ chính thức xác nhận hay phủ nhận việc sở hữu vũ khí hạt nhân, duy trì chính sách “không phải là quốc gia đầu tiên đưa vũ khí hạt nhân vào Trung Đông” nhưng cũng không để bất kỳ thế lực bên ngoài nào có thể kiểm chứng năng lực thực sự của mình. Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Negev gần Dimona từ lâu đã là tâm điểm của các đánh giá tình báo quốc tế, với ước tính phổ biến cho rằng Israel sở hữu từ 90 đến vài trăm đầu đạn hạt nhân. Trong khuôn khổ đó, lời khẳng định từ một tổng thống Mỹ về việc Israel “sẽ không bao giờ sử dụng vũ khí hạt nhân” mang ý nghĩa chính trị và ngoại giao to lớn, bởi nó gián tiếp thừa nhận năng lực hiện hữu nhưng đồng thời đặt ra một giới hạn đạo đức và chiến lược ràng buộc đồng minh.
Căng thẳng giữa Israel và Iran đã bước vào một giai đoạn mới đầy nguy hiểm kể từ sau khi xung đột tại Dải Gaza lan rộng và các lực lượng ủy nhiệm của Tehran trong khu vực, đặc biệt là Hezbollah tại Lebanon cùng Houthi tại Yemen, liên tục tiến hành những cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ Israel. Chương trình hạt nhân gây tranh cãi của Iran, vốn đã tiến gần đến ngưỡng làm giàu uranium ở cấp độ vũ khí theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế, càng làm trầm trọng thêm tình trạng báo động an ninh tại Tel Aviv. Trong những tháng gần đây, giới lãnh đạo quân sự Israel đã nhiều lần phát tín hiệu sẵn sàng tiến hành các chiến dịch phủ đầu nhằm vào cơ sở hạ tầng hạt nhân của Iran nếu các nỗ lực ngoại giao thất bại. Chính trong bối cảnh lằn ranh giữa chiến tranh quy ước và những lựa chọn cực đoan trở nên mong manh hơn bao giờ hết, lời bảo đảm từ Nhà Trắng mang giá trị như một van điều tiết áp lực khổng lồ.
Mối quan hệ phối hợp quân sự giữa Hoa Kỳ và Israel từ lâu đã vượt xa khuôn khổ một liên minh phòng thủ thông thường. Hai nước thường xuyên tiến hành các cuộc tập trận chung có mật độ cao nhất khu vực, chia sẻ dữ liệu tình báo vệ tinh thời gian thực và vận hành các hệ thống phòng thủ tên lửa tích hợp như Vòm Sắt, Chùy David và Mũi tên. Việc ông Trump nhấn mạnh yếu tố “phối hợp quân sự chặt chẽ” khi đưa ra tuyên bố về vũ khí hạt nhân cho thấy bất kỳ quyết định chiến lược quan trọng nào của Israel, đặc biệt là những quyết định liên quan đến ngưỡng cửa hạt nhân, đều sẽ được đặt trong vòng tham vấn sâu rộng với Washington. Điều này không chỉ phản ánh sự tin cậy lẫn nhau mà còn cho thấy nước Mỹ đóng vai trò như một mỏ neo kiềm chế chiến lược, ngăn không cho ngọn lửa xung đột khu vực bùng phát thành cơn bão nguyên tử.
Tuy nhiên, tuyên bố của Tổng thống Trump cũng làm dấy lên nhiều luồng tranh luận trong giới phân tích địa chính trị. Một số chuyên gia cho rằng, việc công khai bác bỏ kịch bản sử dụng vũ khí hạt nhân có thể vô tình làm suy yếu năng lực răn đe của Israel, vốn phụ thuộc rất nhiều vào sự mơ hồ về ngưỡng chịu đựng cuối cùng của quốc gia này. Nếu Tehran nhận thức được rằng đối thủ của mình bị trói buộc bởi một lằn ranh đỏ tuyệt đối, sự táo bạo trong các hoạt động khiêu khích thông qua lực lượng ủy nhiệm có thể gia tăng. Ngược lại, một luồng quan điểm khác lại ủng hộ sự minh bạch mang tính chiến thuật này, coi đó là thông điệp răn đe kép: Israel đủ sức mạnh quy ước để tiêu diệt mối đe dọa từ Iran mà không cần vượt qua lằn ranh hạt nhân, và nếu Tehran tính đến chuyện sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, sự can thiệp quân sự trực tiếp của Hoa Kỳ với năng lực áp đảo là điều không cần bàn cãi.
Bối cảnh chính trị nội bộ Hoa Kỳ cũng là một lớp lang quan trọng không thể bỏ qua. Tổng thống Trump từ lâu đã định hình hình ảnh một nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa thực dụng, phản đối các cuộc chiến tranh tiêu hao và luôn tìm cách rút nước Mỹ khỏi những vướng mắc quân sự dai dẳng ở nước ngoài. Tuyên bố rằng Israel sẽ không bao giờ dùng vũ khí hạt nhân cũng đồng nghĩa với việc khẳng định khu vực Trung Đông sẽ không trở thành nơi khởi phát một cuộc chiến tranh thế giới thứ ba dưới nhiệm kỳ của ông. Đây là một tín hiệu chính trị mạnh mẽ gửi đến cử tri trong nước cũng như các đồng minh đang lo ngại về sự bất ổn leo thang. Đồng thời, nó cũng là lời nhắc nhở đối với bộ máy quốc phòng Israel về giới hạn hành động mà họ có thể trông chờ vào sự hậu thuẫn tuyệt đối từ phía Washington.
Phản ứng từ các thủ đô lớn trên thế giới cũng phản ánh tầm vóc của tuyên bố này. Moscow và Bắc Kinh, những đối tác chiến lược quan trọng của Iran, vốn phản đối bất kỳ hành động quân sự đơn phương nào nhằm vào Tehran. Họ có thể sẽ lợi dụng phát ngôn từ Nhà Trắng để thúc đẩy tiến trình ngoại giao, buộc Israel phải cam kết minh bạch hơn về năng lực hạt nhân của mình trong các diễn đàn đa phương. Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh Ả Rập, vốn đứng trước nguy cơ trở thành bãi chiến trường nếu chiến tranh Iran-Israel nổ ra, thở phào nhẹ nhõm trước viễn cảnh vũ khí hủy diệt hàng loạt bị đẩy lùi ra ngoài bàn cân chiến lược, ít nhất là về mặt phát ngôn chính thức.
Ở cấp độ quân sự thuần túy, cần phải giải mã lập luận tại sao Israel có thể tự tin không cần sử dụng kho vũ khí hạt nhân. Sức mạnh quy ước của Israel trong khu vực là vượt trội về công nghệ, huấn luyện và năng lực tình báo. Lực lượng không quân Israel được trang bị các máy bay tàng hình F-35I Adir, có khả năng xuyên thủng các hệ thống phòng không dày đặc nhất. Họ cũng sở hữu những loại vũ khí xuyên phá boongke tối tân có thể vô hiệu hóa các cơ sở hạt nhân nằm sâu trong lòng đất của Iran. Chính vì thế, thông điệp mà Nhà Trắng gửi gắm còn mang một hàm ý về năng lực thực chiến: Israel đủ sức tự vệ và tấn công phủ đầu bằng các phương tiện chính xác và hủy diệt nhưng không để lại hậu quả phóng xạ lâu dài, một kịch bản vốn là cơn ác mộng đối với toàn bộ nền văn minh nhân loại.
Dù vậy, những gì diễn ra trên thực địa luôn tồn tại sai số khó lường so với những tuyên bố chắc chắn từ phòng họp báo. Trong lịch sử, các quốc gia cận kề thảm họa thường đưa ra những lựa chọn mà trước đó họ chưa bao giờ nghĩ tới. Sự tồn vong của một dân tộc, sức ép từ dư luận trong nước sau những tổn thất nặng nề, hay một tính toán sai lầm về leo thang có thể đẩy mọi học thuyết trước đó vào sọt rác. Tuyên bố của Tổng thống Trump, vì vậy, không chỉ là một lời trấn an mà còn là một mệnh lệnh chiến lược, một công cụ để neo giữ kỳ vọng và hạn chế tối đa những logic leo thang tự động trong hệ thống phòng thủ của đồng minh.
Trong những ngày tới, mọi ánh mắt sẽ đổ dồn về các động thái ngoại giao con thoi giữa Washington, Tel Aviv và các cường quốc liên quan đến vấn đề hạt nhân Iran. Các nhà đàm phán sẽ dùng chính tuyên bố cấm kỵ hạt nhân này như một con bài để thúc đẩy một thỏa thuận lớn hơn, nơi giới hạn về làm giàu uranium của Iran được đổi lấy các bảo đảm an ninh ràng buộc và dỡ bỏ trừng phạt. Trên hết, lời nói cứng rắn từ Nhà Trắng đã vạch ra một lằn ranh đỏ mang tính biểu tượng nhưng vô cùng cần thiết, xác lập rằng trong bàn cờ hỗn loạn của Trung Đông, loài người vẫn còn đủ tỉnh táo để giữ cho chiếc hộp Pandora cuối cùng không bị bật nắp. Sự phối hợp quân sự được nhấn mạnh giữa hai đồng minh giờ đây không chỉ là công cụ chiến tranh, mà còn là công cụ của sự kiềm chế và bảo hiểm cho hòa bình mong manh của khu vực.