Trong một diễn biến có thể định hình lại cục diện chiến trường Ukraine, Stockholm đã công bố một thỏa thuận quân sự mang tầm vóc vượt xa mọi dự đoán ban đầu. Những tưởng chỉ là một gói viện trợ hàng không thông thường, nhưng những gì được tiết lộ trong chuyến thăm chính thức của Tổng thống Volodymyr Zelensky tới Thụy Điển đã nhanh chóng biến thành một trong những cam kết quốc phòng tham vọng nhất từ trước đến nay, hứa hẹn trao cho Kiev khả năng làm chủ bầu trời một cách toàn diện. Không chỉ dừng lại ở việc phê duyệt bán hai mươi tiêm kích Gripen EF thế hệ mới cho Không quân Ukraine, phía Thụy Điển đã khiến mọi tính toán thay đổi khi tuyên bố chuyển giao miễn phí mười sáu chiếc Gripen CD, dự kiến có mặt tại Ukraine vào đầu năm hai nghìn không trăm hai mươi bảy.
Hình ảnh những chiếc tiêm kích Gripen của Thụy Điển hộ tống chuyên cơ chở Tổng thống Zelensky không chỉ mang giá trị biểu tượng. Đối với nhiều nhà quan sát, khoảnh khắc đó giống như một cánh cửa hé mở về tương lai của lực lượng không quân Ukraine, nơi những chiến đấu cơ phương Tây hiện đại dần thay thế phi đội máy bay từ thời Liên Xô. Đi kèm với tuyên bố chuyển giao là một gói hỗ trợ quân sự khổng lồ trị giá bốn tỷ euro, bao gồm tên lửa không đối không tầm xa Meteor, các gói bảo dưỡng dài hạn cho số chiến đấu cơ được mua, cùng khoản tài trợ bổ sung đáng kể cho chương trình sản xuất máy bay không người lái nội địa của Ukraine. Đây là một bước đi chiến lược được chuẩn bị âm thầm suốt nhiều tháng, với lá thư ý định được ký kết từ cuối năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, đặt nền móng cho mối quan hệ hợp tác sâu rộng hướng tới mục tiêu cuối cùng là mua sắm lên tới một trăm năm mươi máy bay.
Những tín hiệu về thương vụ này đã xuất hiện một cách có chủ ý. Các phi công Ukraine từ lâu đã tham gia các khóa huấn luyện làm quen và bay thử nghiệm trên Gripen, trong khi giới chức quốc phòng hai nước phối hợp chặt chẽ về hậu cần, bảo trì và tích hợp tác chiến ở hậu trường. Một bức ảnh tự sướng tưởng chừng ngẫu nhiên của Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha với những chiếc Gripen ở phía sau, được đăng tải chỉ vài ngày trước chuyến thăm, giờ đây được nhìn nhận như một gợi ý có tính toán rằng thỏa thuận đã được chốt. Sự xuất hiện của Zelensky đã chính thức hóa tất cả, biến những đồn đoán thành một hiện thực có sức nặng chiến lược.
Trọng tâm thực sự làm đảo lộn cán cân nằm ở loại vũ khí sẽ được trang bị kèm theo những chiếc tiêm kích: tên lửa không đối không tầm xa Meteor. Đây được đánh giá là một trong những khía cạnh then chốt nhất của thỏa thuận bởi nó thay đổi một cách căn bản cách các phi công Ukraine đối đầu với không quân Nga. Với khả năng tiêu diệt mục tiêu ở khoảng cách gần hai trăm km, Meteor sở hữu một trong những vùng không thể thoát, hay còn gọi là no-escape zone, lớn nhất thế giới. Điều đó có nghĩa, ngay cả khi phi công Nga lập tức quay đầu hay thực hiện các động tác cơ động né tránh quyết liệt sau khi bị tên lửa khóa mục tiêu, xác suất sống sót vẫn thấp hơn rất nhiều so với khi đối mặt với bất kỳ loại tên lửa không đối không nào khác trong khu vực. Lần đầu tiên, Ukraine có khả năng tấn công máy bay đối phương từ một khoảng cách vượt trội, loại bỏ lợi thế an toàn mà các phi đội Nga vẫn dựa vào từ lâu.
Lợi thế đó trở nên đặc biệt quan trọng khi nhìn vào chiến thuật ném bom lượn đang tàn phá các thành phố và tuyến phòng ngự của Ukraine mỗi ngày. Các máy bay Nga hiện tại thường hoạt động từ phía sau chiến tuyến, thả những quả bom dẫn đường từ phạm vi tương đối an toàn rồi quay trở về. Meteor phá vỡ hoàn toàn vùng an toàn này. Với tốc độ bay siêu nhanh và động cơ ramjet duy trì năng lượng trong suốt hành trình, tên lửa có thể đe dọa máy bay Nga từ sớm hơn rất nhiều, đẩy lùi khu vực xuất kích an toàn của chúng ra xa khỏi tiền tuyến đến mức không thể tiến hành các đòn tấn công bom lượn hủy diệt một cách hiệu quả. Chiến thuật yểm trợ trên không hiệu quả nhất của Moscow giờ đây nằm gọn trong khả năng đánh chặn của Kiev, buộc không quân Nga phải tính toán lại mọi phương án tiếp cận.
Bản thân tiêm kích Gripen cũng mang trong mình triết lý thiết kế như được đo ni đóng giày cho kiểu chiến tranh phi đối xứng mà Ukraine đang theo đuổi. Trong suốt Chiến tranh Lạnh, Thụy Điển đã lường trước rằng các đòn tấn công tên lửa của Liên Xô sẽ nhanh chóng phá hủy các căn cứ không quân truyền thống. Để tồn tại, Gripen được thiết kế để có thể cất hạ cánh từ đường cao tốc, đường băng dã chiến, các địa điểm phân tán với đội ngũ kỹ thuật tối thiểu và thời gian quay vòng cực nhanh. Cụ thể, chỉ mất khoảng mười đến mười lăm phút để tái vũ trang và tiếp nhiên liệu cho một chiếc Gripen, với một kíp chỉ gồm một kỹ thuật viên được chứng nhận và năm binh sĩ cơ khí, cùng hai xe tải chở nhiên liệu, đạn dược và thiết bị cơ bản. Đây không phải là khả năng trên lý thuyết mà là một yêu cầu sống còn được tích hợp sâu vào kiến trúc của máy bay.
Trong bối cảnh Ukraine liên tục phải di chuyển máy bay giữa các sân bay tạm thời để né tránh các đợt tấn công tên lửa hành trình và đạn đạo của Nga, triết lý này chứng minh giá trị thực chiến to lớn. Các phi công Ukraine trước giờ vẫn quen với việc thích nghi những chiếc máy bay thời Liên Xô như MiG-29 và Su-27 vào vai trò tác chiến phân tán, nhưng đó chỉ là những giải pháp chắp vá bắt nguồn từ sự thiếu thốn. Gripen được chế tạo ngay từ đầu để làm điều đó một cách hoàn hảo. Với những đội bảo trì nhỏ có thể tiếp nhiên liệu và nạp đạn chỉ trong vài phút, Gripen cho phép đạt được cường độ xuất kích cực cao ngay cả dưới nguy cơ tấn công tên lửa thường trực. Mỗi chiếc máy bay có thể thực hiện nhiều phi vụ trong một ngày, tận dụng tối đa hỏa lực sẵn có để tạo ra sức ép liên tục lên đối phương.
Trong khi những chiếc Gripen CD sắp được chuyển giao sẽ mang lại năng lực hoạt động phân tán tức thì, thì biến thể EF tương lai đại diện cho một bước nhảy vọt về công nghệ còn lớn hơn nữa. Khác với phiên bản CD, Gripen EF được trang bị radar mảng quét điện tử chủ động Raven thế hệ mới với khả năng phát hiện và theo dõi vượt trội, kết hợp cùng hệ thống tìm kiếm hồng ngoại tiên tiến cho phép phi công phát hiện mối đe dọa sớm hơn rất nhiều trong mọi điều kiện. Tổ hợp tác chiến điện tử hiện đại tích hợp sâu giúp tăng cường khả năng sống sót khi đối mặt các hệ thống phòng không nhiều lớp của Nga. Động cơ mạnh mẽ hơn cùng dung tích nhiên liệu được mở rộng kéo dài phạm vi chiến đấu, trong khi tải trọng vũ khí được tăng lên đáng kể, cho phép một chiếc Gripen EF mang theo tới tám tên lửa Meteor cùng một lúc. Điều này biến mỗi lần xuất kích của Gripen EF thành một lá chắn tử thần trên không, có thể kiểm soát một vùng trời rộng lớn và vô hiệu hóa nhiều mục tiêu giá trị cao chỉ trong một phi vụ.
Sự kết hợp giữa máy bay được thiết kế để sinh tồn trong điều kiện khắc nghiệt nhất và loại tên lửa có khả năng thay đổi cục diện đánh chặn đã tạo ra một thế trận mới trên không phận Ukraine. Những hạn chế về số lượng ban đầu sẽ được bù đắp bằng hiệu suất và mức độ sát thương công nghệ. Khi các lô Gripen EF tiếp theo xuất xưởng và bức tranh toàn cảnh với con số một trăm năm mươi chiếc dần hiện rõ, Không quân Ukraine sẽ có trong tay một lực lượng không quân cơ động, khó bị tiêu diệt và có năng lực răn đe từ xa chưa từng có. Những chiếc máy bay này không chỉ là phương tiện chiến đấu đơn thuần, mà là một phần của mạng lưới tích hợp sâu, nơi mỗi chiếc trên không trung đều trở thành một mắt xích cảm biến và hỏa lực, chia sẻ dữ liệu với lực lượng mặt đất để tạo ra bức tranh chiến trường thống nhất và chính xác hơn bao giờ hết.
Các nhà phân tích phương Tây đã nhanh chóng chỉ ra rằng thời điểm của tuyên bố cũng mang một thông điệp chính trị rõ ràng. Việc Thụy Điển, một quốc gia có truyền thống trung lập lâu đời, không chỉ bán vũ khí mà còn chuyển giao miễn phí một phi đội máy bay chiến đấu chủ lực cùng gói vũ khí tấn công tầm xa, thể hiện một mức độ cam kết vượt xa các khuôn khổ hỗ trợ thông thường. Nó cho thấy sự tin tưởng vào khả năng hấp thụ và vận hành công nghệ cao của Ukraine, cũng như niềm tin rằng Kiev sẽ đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh châu Âu tương lai. Sự hợp tác này không chỉ dừng ở chuyển giao phần cứng, mà còn bao trùm toàn bộ chuỗi huấn luyện, hậu cần và học thuyết tác chiến, từng bước đưa Không quân Ukraine tiến tới các tiêu chuẩn NATO một cách thực chất nhất.
Trên thực địa, tác động sẽ đến dần nhưng khó có thể đảo ngược. Trong ngắn hạn, mối đe dọa từ tên lửa Meteor sẽ buộc máy bay Nga phải thay đổi hành vi, giảm tần suất và độ mạo hiểm của các phi vụ ném bom lượn, qua đó giảm áp lực lên lực lượng phòng không và dân thường Ukraine. Về dài hạn, khi Gripen EF hình thành xương sống của lực lượng không quân, khả năng tranh chấp bầu trời sẽ chuyển từ thế phòng ngự bị động sang chủ động kiểm soát. Mạng lưới đường băng dã chiến trải khắp lãnh thổ sẽ trở thành những tổ hợp sát thương di động, nơi một chiếc Gripen có thể biến mất vào một con đường cao tốc ven rừng chỉ vài phút sau khi phóng tên lửa vào mục tiêu cách xa hàng trăm cây số. Đối với bất kỳ đối thủ nào phải đối phó với chúng, đó là một bài toán không có lời giải dễ dàng.
Nhìn lại hành trình đàm phán kéo dài suốt năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, có thể thấy những nền tảng cho bước nhảy vọt này đã được đặt ra từ rất sớm. Những chuyến bay làm quen của phi công Ukraine, các cuộc trao đổi kỹ thuật giữa hai Bộ Quốc phòng, và thậm chí cả những tín hiệu công khai có kiểm soát như bức ảnh của Ngoại trưởng Sybiha, tất cả đều nằm trong một lộ trình đã được tính toán kỹ lưỡng. Giờ đây, khi mọi thứ đã được công bố chính thức, quá trình chuyển đổi không còn là kế hoạch trên giấy. Những chiếc Gripen CD đầu tiên sẽ hiện diện trên bầu trời Ukraine trước khi thập niên này kết thúc, mang theo các học thuyết tác chiến kiểu Thụy Điển vốn sinh ra để đối phó với một đối thủ đông hơn về số lượng. Chính điều đó, chứ không phải bất kỳ tuyên bố hùng hồn nào, là yếu tố hứa hẹn thay đổi thực sự cục diện trên không.