Trong một phiên họp căng thẳng tại Duma Quốc gia Nga vào đầu tháng Ba, một nghị sĩ thuộc đảng cầm quyền Nước Nga Thống nhất đã đứng lên phát biểu với nội dung vượt xa những cuộc tranh luận thông thường. Ông ta không chỉ đơn thuần chất vấn một bộ trưởng hay góp ý về một điều luật kinh tế. Thay vào đó, vị đại biểu này đã nhìn thẳng vào các đồng nghiệp và tuyên bố rằng đất nước đang trượt dần về phía một vực thẳm chưa từng thấy kể từ những năm 1990, và người duy nhất có thể ngăn chặn thảm họa đó chính là Tổng thống Vladimir Putin, bằng cách công khai đưa ra một lộ trình chấm dứt cuộc xung đột tại Ukraine. Phát biểu này, được một số kênh Telegram thân cận với Bộ Quốc phòng lan truyền, đã ngay lập tức bị loại bỏ khỏi bản tin chính thức, nhưng tiếng vang của nó thì không thể bị kiểm soát. Lần đầu tiên trong hơn hai thập kỷ cầm quyền của ông Putin, một nghị sĩ trong bộ máy quyền lực trung ương lại dám công khai đổ lỗi cho nhà lãnh đạo tối cao về cuộc khủng hoảng đa chiều đang nuốt chửng nước Nga.
Sự việc này không phải là một tia sét đơn độc. Nó nằm trong một chuỗi những tín hiệu đáng báo động cho thấy giới tinh hoa cầm quyền, từ các cựu quan chức an ninh đến những nhà tài phiệt thân tín, đang bắt đầu xoay lưng lại với Điện Kremlin. Trong các bữa tiệc kín tại khu Rublyovka hay các cuộc họp cổ đông của những tập đoàn nhà nước khổng lồ, người ta thì thầm về những sai lầm chiến lược. Một cựu thứ trưởng Bộ Năng lượng, người từng có nhiều năm làm việc dưới trướng Thủ tướng Medvedev, gần đây đã viết một bài phân tích trên một tạp chí chính sách đối ngoại có kiểm duyệt rằng cuộc phiêu lưu quân sự đã khiến Nga mất đi vị thế toàn cầu trong nhiều thế hệ. Sự thất vọng không chỉ đến từ những người đã rời khỏi guồng máy quyền lực. Các báo cáo tình báo nội bộ bị rò rỉ cho thấy một số thành viên cấp cao của Hội đồng An ninh đã bày tỏ sự lo ngại sâu sắc về tính bền vững của chiến dịch quân sự đặc biệt, đặc biệt sau khi các đợt trừng phạt của phương Tây bắt đầu bào mòn những thành trì công nghệ và tài chính thiết yếu của quốc gia.
Mối nguy hiểm thực sự đối với sự ổn định của Điện Kremlin lại nằm ở những con số mà họ tuyệt đối không muốn công khai. Các cuộc thăm dò ẩn mà bộ phận phân tích xã hội thuộc Văn phòng Tổng thống thực hiện định kỳ đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác với những chỉ số ủng hộ 80% được truyền hình nhà nước phát sóng mỗi ngày. Theo một nguồn tin thân cận với Viện Nghiên cứu Xã hội thuộc Chính phủ, hai cuộc khảo sát tập trung nhóm được tiến hành ở Novosibirsk và Kazan vào tháng Một cho thấy chỉ có chưa đầy 20% người được hỏi tin rằng chiến tranh sẽ kết thúc với một chiến thắng rõ ràng cho Nga. Một nghiên cứu sâu hơn tại các thành phố công nghiệp vùng Ural, nơi các nhà máy quốc phòng đang hoạt động hết công suất nhưng tiền lương thực tế lại giảm sút, cho thấy nỗi sợ hãi về lạm phát và thất nghiệp đang vượt xa sự ủng hộ dành cho chiến dịch quân sự. Ông Putin từ lâu đã dựa vào một khế ước xã hội ngầm: người dân trao cho ông quyền lực tuyệt đối, đổi lại họ nhận được sự ổn định và mức sống ngày càng tăng. Khi khế ước đó bắt đầu rạn nứt dưới sức nặng của lạm phát hai con số và tình trạng thiếu hụt hàng hóa thiết yếu, sự đồng thuận thầm lặng duy trì quyền lực của ông bắt đầu lung lay dữ dội.
Các tài liệu nội bộ bị rò rỉ từ chính Văn phòng Tổng thống càng làm trầm trọng thêm nỗi lo sợ này. Một bản ghi nhớ đề ngày 17 tháng 2, được một kênh Telegram có liên hệ với các sĩ quan quân báo về hưu công bố, đã phác thảo ba kịch bản kinh tế cho giai đoạn 2025-2026. Trong cả ba kịch bản, kể cả cái gọi là “kịch bản cơ sở lạc quan”, Quỹ Phúc lợi Quốc gia sẽ bị rút cạn xuống dưới mức an toàn vào cuối năm nay, trong khi thâm hụt ngân sách liên bang sẽ vượt quá 4% GDP, một mức chưa từng thấy kể từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008. Điều đáng báo động nhất không nằm ở những con số tài khóa khô khan, mà ở dòng bình luận viết tay của một quan chức cấp vụ: “Mức độ kiệt quệ về mặt chính trị và tâm lý của tầng lớp quản lý đang tiến gần đến giới hạn. Nguy cơ đổ vỡ hệ thống là có thật.” Những dòng chữ đó, nếu được xác thực, cho thấy chính những người chịu trách nhiệm vận hành bộ máy nhà nước đang dần mất niềm tin vào khả năng lãnh đạo đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng.
Song song với áp lực kinh tế, gánh nặng nhân mạng trên chiến trường đang tạo ra những vết thương xã hội không thể hàn gắn. Các số liệu bị rò rỉ từ một cơ sở dữ liệu của Bộ Quốc phòng Nga, được Trung tâm Nghiên cứu Xung đột có trụ sở tại London phân tích, ước tính tổng số thương vong không thể phục hồi của quân đội Nga trong cuộc xung đột đã vượt qua con số 350.000. Con số này bao gồm những binh sĩ thiệt mạng, mất tích hoặc bị thương nặng đến mức không thể tiếp tục phục vụ. Đợt động viên cưỡng bức thứ hai, được ngụy trang dưới tên gọi “tuyển quân tự nguyện theo lãnh thổ”, đã khiến hàng chục nghìn nam giới trong độ tuổi chiến đấu phải trốn chạy khỏi đất nước. Các nhóm nhân quyền địa phương báo cáo rằng tại những ngôi làng hẻo lánh ở Buryatia, Dagestan hay Krasnodar Krai, gần như không còn đàn ông trẻ. Những người vợ, người mẹ của các quân nhân bị điều động, những người từng im lặng trong suốt cuộc chiến Chechnya lần thứ hai, nay đã bắt đầu tổ chức thành các nhóm phản kháng công khai, đòi chính quyền phải giải trình về số phận của những người con, người chồng bị ném vào chiến tuyến mà không có sự chuẩn bị thỏa đáng. Những cuộc tụ tập này tuy nhỏ lẻ và nhanh chóng bị giải tán, nhưng chúng là bằng chứng cho thấy nỗi đau đang dần chuyển hóa thành sự phẫn nộ.
Nền kinh tế Nga, vốn được tuyên truyền là đã chống đỡ hoàn hảo trước các lệnh trừng phạt, thực chất đang trong tình trạng méo mó nguy hiểm. Chi tiêu quân sự chiếm hơn 40% ngân sách liên bang, một tỷ lệ gợi nhớ đến thời kỳ trì trệ cuối cùng của Liên Xô. Các nhà máy sản xuất ô tô dân sự phải chuyển sang sửa chữa xe tăng, trong khi các kỹ sư phần mềm hàng đầu lần lượt rời khỏi đất nước. Tốc độ tăng trưởng GDP được ghi nhận hồi đầu năm nay thực chất là một ảo ảnh thống kê được tạo ra bởi sự bùng nổ sản xuất vũ khí và xây dựng công sự; khu vực dân sự đang co lại với tốc độ đáng sợ. Giá bơ, trứng và thịt liên tục lập đỉnh mới, buộc Ngân hàng Trung ương phải tăng lãi suất cơ bản lên mức cao nhất trong hai thập kỷ, bóp nghẹt mọi hoạt động vay vốn của doanh nghiệp tư nhân. Các nhà phân tích tại Trường Kinh tế Cao cấp Moscow thầm lặng cảnh báo rằng nếu xu hướng này tiếp diễn, Nga sẽ phải đối mặt với tình trạng “stagflation” – lạm phát đình trệ – kéo dài, thứ độc dược từng nhấn chìm các nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung trong quá khứ.
Giữa bối cảnh ấy, việc một nghị sĩ của đảng cầm quyền dám công khai gây áp lực buộc ông Putin phải đưa ra một kế hoạch rút lui danh dự khỏi Ukraine không chỉ là một hành động bất tuân chính trị đơn thuần. Nó giống như một quả khinh khí cầu thăm dò được thả ra để đo mức độ bất mãn trong nội bộ giới cầm quyền. Những lời thì thầm về “phương án Kazakhstan” – một kịch bản mà nhà lãnh đạo tối cao bất ngờ rút lui khỏi chính trường để bảo toàn an toàn cho bản thân và gia đình – đã bắt đầu xuất hiện trong các cuộc trò chuyện của những người vốn là trụ cột của chế độ. Các sĩ quan FSB tại một số địa phương được cho là đã giảm bớt cường độ trấn áp người biểu tình, không phải vì họ có thiện cảm với dân chúng, mà vì họ đang tính toán xem con tàu nào sẽ chìm và con tàu nào sẽ nổi.
Điện Kremlin đáp trả những diễn biến này bằng một hỗn hợp quen thuộc: bắt giữ thêm nhiều người theo luật “tin giả”, thắt chặt kiểm duyệt Internet, đồng thời để một số bình luận viên thân cận phát đi thông điệp rằng mọi cuộc đàm phán hòa bình đều phải bắt đầu bằng sự đầu hàng hoàn toàn của Ukraine. Thế nhưng, lần này, nỗi sợ hãi không phải từ các thế lực bên ngoài. Nó đến từ chính bên trong những bức tường của Duma, từ những văn phòng sơn son thếp vàng của các tập đoàn nhà nước, và từ những con phố lạnh lẽo nơi các bà mẹ binh sĩ im lặng giương cao ảnh con mình. Áp lực buộc Tổng thống Putin phải giải trình, phải đưa ra một lối thoát, đang lớn dần lên từng ngày, biến sự kiên định từng là vũ khí lợi hại nhất của ông thành chính gánh nặng đẩy đất nước về phía trước một bờ vực mà từ đó, quay đầu lại là điều gần như không thể.