Những cây xăng dọc các con đường huyết mạch của Crimea đã bắt đầu dán biển báo “Hết nhiên liệu” hoặc chỉ cho phép mỗi phương tiện mua tối đa hai mươi lít. Tại các siêu thị, những kệ hàng vốn đầy ắp lương thực nhập khẩu giờ chỉ còn lác đác vài sản phẩm đóng hộp và chai nước khoáng. Đây không phải là viễn cảnh của một cuộc diễn tập phòng thủ dân sự, mà là thực tế đang diễn ra từng ngày ở bán đảo mà Nga sáp nhập năm 2014. Tình trạng khan hiếm bất thường này là hệ quả trực tiếp từ một chiến dịch quân sự âm thầm nhưng có sức công phá khủng khiếp mà Ukraine đang triển khai ở vùng chiến tuyến phía nam.
Những ngày qua, hàng trăm xe tải vận tải của Nga – bao gồm cả các tàu chở nhiên liệu, đạn dược và thực phẩm – đã bị phá hủy hoặc hư hỏng nặng trên các cung đường tiếp tế chiến lược từ tiền tuyến Zaporizhzhia đến Kherson và kéo dài tới cửa ngõ Crimea. Điểm đáng chú ý là phần lớn các vụ tấn công này không đến từ những khẩu đội pháo binh truyền thống hay các đơn vị biệt kích, mà được thực hiện bởi những máy bay không người lái góc nhìn thứ nhất (FPV) được tích hợp trí tuệ nhân tạo. Những chiếc drone này hoạt động với độ chính xác gần như tuyệt đối, thường xuyên nhắm trúng điểm yếu của xe như khoang chứa nhiên liệu hay động cơ, gây ra những vụ nổ dây chuyền cuốn theo toàn bộ hàng hóa.
Theo các nguồn tin tình báo phương Tây và hình ảnh do chính phía Ukraine công bố có chọn lọc, tần suất tập kích đã tăng vọt chỉ trong vòng một tuần. Những đoạn video nhiệt từ drone ghi lại cảnh các đoàn xe vận tải Nga bốc cháy dữ dội giữa cánh đồng trống trải miền nam Ukraine đã trở thành cơn ác mộng thường trực đối với binh lính hậu cần. Họ buộc phải di chuyển chủ yếu vào ban đêm, tắt đèn, phân tán thành các nhóm nhỏ từ hai đến ba xe, nhưng dường như mọi nỗ lực ngụy trang đều trở nên vô nghĩa trước khả năng trinh sát và săn tìm mục tiêu tự động của các hệ thống bay mang trí tuệ nhân tạo.
Điều khiến giới phân tích quân sự đặc biệt quan tâm là công nghệ đứng sau làn sóng tấn công này. Không giống như những mẫu drone thương mại được cải tiến thô sơ thời kỳ đầu xung đột, những UAV Ukraine đang sử dụng hiện nay có vẻ như được trang bị các thuật toán học máy tiên tiến, cho phép chúng tự động nhận diện, phân loại và khóa mục tiêu ngay cả trong môi trường bị gây nhiễu điện tử mạnh. Một khi hệ thống liên lạc với người điều khiển bị cắt đứt bởi thiết bị tác chiến điện tử của Nga, drone AI sẽ chuyển sang chế độ tự hành, sử dụng dữ liệu hình ảnh được huấn luyện từ trước để phân biệt giữa xe quân sự và xe dân sự, và chỉ tấn công khi độ tin cậy vượt ngưỡng cho phép. Điều này về cơ bản đã vô hiệu hóa một trong những lá chắn phòng thủ quan trọng nhất của Nga trước drone: khả năng chế áp vô tuyến.
Hậu quả chiến dịch này hiện đã lan rõ rệt tới hậu phương sâu của Nga, mà điển hình là Crimea. Là một bán đảo phụ thuộc phần lớn vào nguồn cung từ đất liền Nga qua cầu Kerch và các tuyến đường bộ ven biển, Crimea từ lâu đã là trung tâm hậu cần then chốt cho toàn bộ hoạt động quân sự của Moscow ở phía nam Ukraine. Nhưng khi các đoàn xe tải chở xăng dầu, thực phẩm và vật liệu xây dựng liên tục bị phục kích trên đường vận chuyển, chuỗi cung ứng vốn đã mỏng manh giờ đây bắt đầu đứt gãy từng khúc. Các trạm xăng ở Sevastopol, Simferopol và Yalta đã phải áp dụng chế độ bán hàng hạn chế từ giữa tuần này. Tại một số nơi, cảnh sát địa phương phải điều tiết giao thông trước các cây xăng để ngăn những vụ cãi vã leo thang thành ẩu đả khi tài xế chờ đợi hàng giờ rồi nhận thông báo hết hàng.
Không chỉ nhiên liệu, các mặt hàng thiết yếu cũng bắt đầu khan hiếm. Truyền thông địa phương tại Crimea mô tả cảnh tượng những siêu thị lớn bị vét sạch bột mì, dầu ăn và thịt hộp chỉ trong vài giờ sau khi mở cửa. Sự hoảng loạn mua sắm đã xuất hiện trong cộng đồng dân cư, đặc biệt là những người cao tuổi còn nhớ rõ thời kỳ thiếu thốn của những năm 1990. Chính quyền Crimea do Nga bổ nhiệm cố gắng trấn an dư luận bằng những tuyên bố rằng đây chỉ là sự gián đoạn tạm thời do công tác điều phối lại luồng hàng. Nhưng các chuyên gia độc lập nhận định, vấn đề mang tính cấu trúc hơn thế rất nhiều. Khi các tuyến đường sắt và cầu đường bộ liên tục nằm trong tầm ngắm của hỏa lực chính xác, năng lực vận chuyển của Nga qua khu vực này đã suy giảm đáng kể, buộc họ phải phụ thuộc nhiều hơn vào tuyến vận tải biển qua cảng Novorossiysk – một hành trình dài hơn, tốn kém hơn và cũng không an toàn hơn.
Điều đáng lo ngại nhất đối với Điện Kremlin là cuộc khủng hoảng này đang trực tiếp bào mòn năng lực tác chiến của các tập đoàn quân Nga đồn trú ở miền nam. Những đơn vị thiết giáp vốn đã hao mòn sau nhiều tháng giao tranh giờ phải đối mặt với tình trạng cắt giảm nhiên liệu khiến khả năng cơ động bị hạn chế nghiêm trọng. Lượng đạn pháo vốn đã ít ỏi lại càng khó được bổ sung kịp thời khi các xe tải chở đạn trở thành mục tiêu sống còn của drone Ukraine. Lương thực thiếu hụt ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần binh sĩ, những người đã phải chiến đấu trong điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Nếu chiến dịch tấn công hậu cần này được duy trì với cường độ tương tự, các chuyên gia ước tính chỉ trong vòng vài tuần tới, một số đơn vị tiền phương của Nga có thể rơi vào cảnh “đói nhiên liệu, đạn dược và lương thực” nghiêm trọng.
Phản ứng từ phía Moscow cho thấy sự lúng túng hiếm thấy. Bộ Quốc phòng Nga ra thông cáo hàng ngày khẳng định đã đánh chặn thành công hàng chục drone Ukraine, nhưng lại hầu như không đề cập gì đến thiệt hại hậu cần đang lan truyền trên mạng xã hội. Trong khi đó, các blogger quân sự Nga – những tiếng nói ngày càng có trọng lượng dư luận – đã lên tiếng chỉ trích dữ dội sự bất lực của ban tham mưu hậu cần. Họ đặt câu hỏi tại sao sau gần ba năm chiến sự, quân đội Nga vẫn chưa tìm ra biện pháp hữu hiệu nào để bảo vệ các đoàn xe trước mối đe dọa từ drone giá rẻ. Những lời kêu gọi bổ sung các tổ hợp phòng không tầm thấp, hệ thống gây nhiễu di động và lưới chắn kim loại bảo vệ xe tải trở nên rầm rộ, cho thấy sự bức xúc đang gia tăng ngay trong nội bộ lực lượng.
Về phía Ukraine, đây rõ ràng là một học thuyết quân sự được tính toán kỹ lưỡng, nhằm phát huy thế mạnh công nghệ để khoét sâu vào điểm yếu cố hữu của đối phương. Thay vì cố gắng đạt đột phá trên chiến trường với cái giá sinh mạng lớn, Kiev đang chọn cách làm suy yếu Nga từ phía sau, cắt đứt mạch máu nuôi chiến tranh. Các đơn vị vận hành drone AI của Ukraine hoạt động như những mũi dao phẫu thuật, kiên nhẫn rỉa từng chiếc xe tải mỗi ngày cho đến khi toàn bộ hệ thống tê liệt. Chiến thuật này không tạo ra những bước tiến lớn trên bản đồ, nhưng nó đang gây ra một cuộc khủng hoảng khó có thể che giấu ngay tại khu vực mà Nga coi là pháo đài bất khả xâm phạm của mình.
Giới phân tích tại Kyiv tin rằng giai đoạn tiếp theo của chiến dịch sẽ nhắm vào cơ sở hạ tầng lưu trữ nhiên liệu và các kho hàng tiếp vận tập trung ngay trên lãnh thổ Crimea. Nếu những kho chứa lớn ở Feodosia hay Dzhankoy bị đánh trúng, cuộc khủng hoảng sẽ không còn dừng lại ở những cây xăng giới hạn giờ bán hàng, mà có thể trở thành một cú sốc làm rung chuyển toàn bộ nền kinh tế bán đảo và làm tê liệt hoàn toàn các hoạt động quân sự của Nga ven Biển Đen. Trong khi đó, mùa đông đang đến gần, nhu cầu về nhiên liệu sưởi ấm và hậu cần mùa lạnh sẽ còn tăng cao, đặt ra áp lực khổng lồ lên một mạng lưới cung ứng đã chịu tổn thương nghiêm trọng.
Điện Kremlin đến nay vẫn chưa có phản ứng chính thức nào từ Tổng thống Putin về diễn biến này, nhưng áp lực đang gia tăng từ cả giới tinh hoa quân sự lẫn người dân thường trên bán đảo Crimea. Những hình ảnh về các trạm xăng vắng lặng và kệ hàng trống rỗng đang lan truyền với tốc độ chóng mặt, đe dọa làm xói mòn niềm tin của công chúng vào khả năng kiểm soát tình hình của chính quyền. Trong các cộng đồng mạng kín của người Crimea, những câu hỏi gay gắt về việc tại sao “tuyến đường sống” lại có thể bị tổn thương đến vậy bắt đầu xuất hiện ngày một nhiều. Dù các cơ quan an ninh đang nỗ lực kiểm soát thông tin, sự thật về những chiếc xe tải bốc cháy và tình trạng khan hàng vẫn tự tìm đường lan ra ngoài.
Cuộc chơi trên chiến trường miền nam Ukraine đang chứng kiến một bước ngoặt quan trọng. Một bên tận dụng sức mạnh công nghệ để tạo ra cuộc chiến tiêu hao ở cấp độ hậu cần; bên kia đứng trước bài toán hóc búa về việc bảo vệ những mắt xích yếu nhất trong cỗ máy chiến tranh của mình. Mỗi thùng nhiên liệu không đến được tiền tuyến, mỗi hòm đạn bị thiêu rụi trên đường, mỗi kệ hàng trống rỗng ở Simferopol đều là những đòn giáng tinh tế nhưng chí mạng vào khả năng duy trì cuộc chiến kéo dài của Moscow. Và khi những chiếc drone AI tiếp tục lượn trên bầu trời thảo nguyên, điểm kết của cuộc khủng hoảng này vẫn còn ở phía trước, phụ thuộc vào việc Nga có thể thích ứng kịp với một thực tại nơi hậu phương không còn là vùng an toàn.