Trong một diễn biến ngoại giao có thể làm thay đổi hoàn toàn cách thế giới hiểu về khái niệm ngừng bắn, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khiến giới quan sát quốc tế sững sờ khi tự đưa ra một định nghĩa chưa từng có tiền lệ. Phát biểu từ Phòng Bầu dục vào thời điểm căng thẳng với Iran leo thang nghiêm trọng, nhà lãnh đạo Mỹ mô tả lệnh ngừng bắn tại Trung Đông không phải là trạng thái chấm dứt hoàn toàn các hành vi thù địch, mà là một kịch bản trong đó các bên “có thể bắn nhau, nhưng ở mức độ vừa phải hơn”. Phát ngôn này ngay lập tức lan truyền với tốc độ chóng mặt, bị nhiều người gọi là một trong những tuyên bố kỳ lạ và đáng lo ngại nhất về an ninh toàn cầu từng được đưa ra từ Nhà Trắng.
Sự việc bắt đầu khi các phóng viên chất vấn Tổng thống về tính toàn vẹn của một lệnh ngừng bắn được đồn đoán với Tehran, đặc biệt sau những báo cáo về các cuộc tấn công quân sự dữ dội của Mỹ nhằm vào các mục tiêu liên quan tới Iran chỉ trong vòng 48 giờ trước đó. Thay vì trấn an dư luận bằng một cam kết hòa bình rõ ràng, ông Trump lại vẽ ra một bức tranh xám màu đầy mâu thuẫn về chiến tranh và hòa bình. Theo mô tả của chính vị tổng tư lệnh, tại một khu vực phức tạp như Trung Đông, việc kỳ vọng các lực lượng đối địch ngừng mọi hoạt động quân sự là điều không tưởng. Thay vào đó, theo logic của ông, một thỏa thuận có thể tồn tại dưới dạng “bắn một cách ôn hòa hơn”, một cụm từ mơ hồ không khỏi gợi nhớ đến những tiểu thuyết đen tối về các cuộc chiến vô tận, nơi bạo lực chỉ được điều tiết về cường độ chứ không bao giờ chấm dứt.
Để bảo vệ quan điểm của mình, ông Trump viện dẫn thực tế rằng các cuộc xung đột trong khu vực hiếm khi kết thúc bằng một sự im lặng tuyệt đối của súng đạn. Thế nhưng, ý tưởng này vấp phải một bức tường phản đối từ giới học giả, các nhà phân tích xung đột và chuyên gia luật quốc tế. Một lệnh ngừng bắn, về bản chất pháp lý và ngoại giao, là một thỏa thuận song phương hoặc đa phương được thiết kế để tạm thời hoặc vĩnh viễn chấm dứt giao tranh. Việc hạ thấp nó thành một khái niệm mang tính định lượng "nhiều hay ít" không chỉ bóp méo ngôn từ mà còn có nguy cơ phá hủy các cấu trúc nền tảng của giải quyết xung đột toàn cầu. Bình luận “bắn một cách vừa phải” khiến người ta liên tưởng đến một cuộc chiến với van điều chỉnh âm lượng, nơi cái chết và sự tàn phá vẫn được phép diễn ra, miễn là chúng không vượt qua một ngưỡng chịu đựng mơ hồ nào đó do một bên tự quy định.
Bối cảnh cho phát ngôn gây sốc này là những giờ phút cực kỳ mong manh trong quan hệ Mỹ - Iran. Chỉ vài giờ trước cuộc họp báo, Lầu Năm Góc xác nhận các lực lượng Mỹ đã tiến hành những đợt không kích chính xác nhằm vào các cơ sở được cho là của lực lượng ủy nhiệm Iran trong khu vực. Động thái này được mô tả là hành động đáp trả các cuộc tấn công bằng rocket và máy bay không người lái nhằm vào lợi ích của Mỹ. Chính Tổng thống Trump đã khoe rằng quân đội Mỹ đã “tấn công các mục tiêu Iran rất mạnh mẽ” trong hai đêm liên tiếp. Câu hỏi tự nhiên được đặt ra là làm thế nào một lệnh ngừng bắn có thể tồn tại song song với những hoạt động quân sự mà chính chủ nhân Phòng Bầu dục miêu tả là dữ dội. Khi được hỏi liệu thỏa thuận đó có còn tồn tại sau những đòn giáng này, ông Trump đã không đưa ra câu trả lời trực tiếp, thay vào đó giới thiệu cho thế giới định nghĩa mang tính cách mạng – và với nhiều người, là đầy tính xảo biện – về hòa bình.
Sự mâu thuẫn này phơi bày một chiến lược đối ngoại dường như vận hành dựa trên những tuyên bố gây nhiễu loạn, phá vỡ mọi khuôn khổ thông thường. Từ Tehran, các tín hiệu ban đầu cho thấy một sự khinh miệt lạnh lùng. Giới truyền thông nhà nước Iran nhanh chóng nắm bắt phát ngôn của ông Trump, gọi đó là bằng chứng cho thấy Mỹ không hề nghiêm túc theo đuổi hòa bình mà chỉ tìm cách áp đặt một trật tự dựa trên sức mạnh, nơi Washington có thể tiếp tục sử dụng vũ lực nhưng khoác lên mình chiếc áo choàng của sự kiềm chế. Đối với các đồng minh châu Âu, những người vẫn đang nỗ lực cứu vãn các kênh ngoại giao với Iran, tuyên bố này giống như gáo nước lạnh dội vào những nỗ lực xây dựng niềm tin vốn đã vô cùng mong manh.
Trên các diễn đàn quốc tế và mạng xã hội, cụm từ “bắn vừa phải hơn” nhanh chóng trở thành tâm điểm của sự chế giễu lẫn phẫn nộ. Các luật sư quốc tế nhấn mạnh rằng Công ước Geneva và các điều ước nhân đạo không có chỗ cho khái niệm thù địch “ôn hòa”. Một cuộc tấn công hoặc đáp ứng các tiêu chuẩn về tính cần thiết quân sự, phân biệt và cân xứng, hoặc nó cấu thành tội ác chiến tranh. Không có vùng xám nào được gọi là "bắn vừa phải" trong một cuộc xung đột vũ trang. Định nghĩa của Trump, nếu bị một quốc gia khác áp dụng một cách nghiêm túc, có thể trở thành tiền lệ nguy hiểm dung túng cho các hành động leo thang liên tục và kéo dài vô hạn, miễn là các bên tuyên bố họ đang hành động “vừa phải”. Đây là công thức cho một cuộc chiến tranh vĩnh cửu được quản lý hơn là một nền hòa bình thực sự.
Nhìn lại lịch sử, quân đội Mỹ đã từng vướng vào những cuộc xung đột kéo dài tại Trung Đông, nơi ranh giới giữa chiến tranh và không chiến tranh trở nên cố tình mờ nhạt, điển hình là các chiến dịch không kích chống khủng bố với tần suất thấp nhưng kéo dài nhiều năm. Tuy nhiên, chưa bao giờ có một tổng thống đương nhiệm công khai thừa nhận và nâng sự mơ hồ đó lên thành học thuyết ngoại giao chính thức, và còn đặt cho nó một cái tên mang vẻ kỹ trị đến mức lố bịch. Điều đáng lo ngại hơn cả là phát ngôn này đi kèm với lời đe dọa ngầm: nếu Iran không chấp nhận một định nghĩa linh hoạt như vậy về hòa bình, thì họ sẽ phải đối mặt với sức mạnh quân sự không hạn chế.
Sâu xa hơn, phát biểu của ông Trump phản ánh một thế giới quan giao dịch, nơi các nguyên tắc được thay thế bằng các mặc cả cá nhân và các khái niệm pháp lý bị bẻ cong để phục vụ cho một câu chuyện chính trị tức thời. Nó gửi một thông điệp tới các đồng minh và đối thủ rằng từ ngữ trong ngoại giao Mỹ có thể mất đi ý nghĩa cố hữu, và các cam kết an ninh có thể bị diễn giải lại một cách tùy tiện. Đối với các nhà hoạch định chính sách tại Tokyo, Seoul hay Warsaw, việc Washington có thể coi một cuộc tấn công hỏa lực vừa phải là một hình thức của thỏa thuận hòa bình là một viễn cảnh rùng rợn, có thể làm xói mòn niềm tin vào các đảm bảo an ninh dựa trên các điều ước.
Trong khi Nhà Trắng sau đó không đưa ra bất kỳ sự đính chính hay làm rõ đáng kể nào, những người ủng hộ Tổng thống lại cố gắng biện hộ rằng ông chỉ đang mô tả thực tế phũ phàng của địa chính trị Trung Đông bằng ngôn ngữ thẳng thắn, không tô vẽ. Tuy nhiên, trong một thế giới nơi nhận thức định hình thực tế, việc một siêu cường tuyên bố ngừng bắn chỉ đơn giản là giao tranh cường độ thấp có thể tạo ra một cú hích nguy hiểm khuyến khích các chế độ độc tài tự cho mình quyền tấn công các nước láng giềng “một cách vừa phải” mà không sợ bị quy kết là phá vỡ hòa bình. Từ nay, trong vốn từ vựng ngoại giao toàn cầu, cụm từ “ngừng bắn kiểu Trump” có lẽ đã mang một hàm nghĩa mỉa mai sâu cay, ám chỉ một thứ hòa bình méo mó, nơi tiếng súng vẫn vang lên chỉ là với tần suất thưa thớt hơn.
Câu hỏi dai dẳng còn bỏ ngỏ là liệu Tehran sẽ phản ứng như thế nào trước một khung khổ đàm phán không chính thống đến vậy. Giới tình báo phương Tây đang theo dõi sát sao các động thái bố trí lực lượng của Iran và các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq, Syria và Yemen. Bất kỳ tính toán sai lầm nào dựa trên định nghĩa “vừa phải” của Trump cũng có thể châm ngòi cho một vòng xoáy trả đũa và đáp trả ngoài tầm kiểm soát. Các điểm nóng trong khu vực, đặc biệt là các tuyến hàng hải huyết mạch như eo biển Hormuz, đang trong tình trạng báo động cao độ trước một sự cố có thể xảy ra chỉ vì hai bên không thống nhất được ngưỡng bạo lực nào được coi là có thể chấp nhận. Phát ngôn của ông Trump, dù được thốt ra trong khoảnh khắc tự phát hay có tính toán kỹ lưỡng, đã thành công trong việc thêm một lớp hỗn loạn chưa từng có vào một trong những sân khấu địa chính trị nguy hiểm nhất hành tinh.
Khi màn đêm buông xuống trên một Trung Đông đầy biến động, các nhà ngoại giao kỳ cựu lắc đầu ngán ngẩm. Họ đã chứng kiến nhiều học thuyết kỳ lạ, từ “chiến tranh chống khủng bố” đến “can thiệp nhân đạo”, nhưng ý tưởng về một lệnh ngừng bắn mà theo đó các bên có thể “bắn nhau vừa phải” có lẽ sẽ đi vào biên niên sử ngoại giao như một trong những khoảnh khắc siêu thực nhất. Trong lúc này, các binh sĩ trên chiến trường, các thủy thủ trên những con tàu chở dầu và những người dân vô tội sống dưới bầu trời Trung Đông vẫn đang chờ đợi câu trả lời cho một câu hỏi đơn giản: liệu họ sẽ phải gánh chịu một cuộc chiến toàn diện, hay chỉ là một cuộc chiến “vừa phải” như cách vị tổng thống quyền lực nhất thế giới vừa mô tả. Và chính sự mơ hồ chết người đó lại đang là ngòi nổ nguy hiểm nhất cho một chu kỳ bạo lực mới không có hồi kết.