Một cơn địa chấn chính trị vừa rung chuyển Tehran khi dòng trạng thái được cho là của Ngoại trưởng Iran Hossein Amir-Abdollahian trên nền tảng mạng xã hội đã làm dấy lên làn sóng phẫn nộ ngay trong lòng giới tinh hoa cầm quyền. Bài đăng, xuất hiện vào thời điểm nhạy cảm khi các cuộc đàm phán hạt nhân đứng trước ngưỡng cửa quyết định, đã bị các nhân vật có ảnh hưởng trong quốc hội và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) lên án là “tín hiệu đầu hàng” và “phản bội lợi ích quốc gia”. Sự kiện này không chỉ phơi bày những rạn nứt sâu sắc bên trong bộ máy quyền lực Iran mà còn đặt ra câu hỏi hệ trọng: liệu Cộng hòa Hồi giáo có đang chuẩn bị cho một sự nhượng bộ mang tính bước ngoặt trên vũ đài quốc tế?
Ngọn lửa tranh cãi bùng lên từ một thông điệp ngắn gọn nhưng hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa. Theo các nguồn tin thân cận, Ngoại trưởng Amir-Abdollahian đã ám chỉ rằng Iran “sẵn sàng cho những quyết định khó khăn để bảo vệ hòa bình và phát triển đất nước”, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của “những kênh đối thoại chưa từng được khai mở” với phương Tây. Đối với công chúng trong nước vốn đã quen với giọng điệu cứng rắn chống Mỹ suốt bốn thập kỷ qua, ngôn từ này bị xem là một sự lệch pha nguy hiểm. Chỉ trong vòng vài giờ, hàng loạt nghị sĩ thuộc phe nguyên tắc đã công khai yêu cầu vị ngoại trưởng phải giải trình trước Quốc hội. Một số tờ báo bảo thủ thậm chí còn đăng tải các bài xã luận gay gắt, gọi bài đăng đó là “quả bóng thử” cho một thỏa thuận bất bình đẳng mà Tehran sẽ phải trả giá bằng toàn bộ thành tựu hạt nhân của mình.
Sự phẫn nộ từ nội bộ Iran không phải là không có cơ sở. Những tin tức rò rỉ từ vùng Vịnh và các thủ đô châu Âu những ngày qua cho thấy một thỏa thuận khung giữa Iran và Hoa Kỳ có thể đã được định hình sau nhiều tháng đàm phán gián tiếp tại Oman và Qatar. Điểm đáng chú ý là các bên đang thảo luận về một cơ chế kiểm soát hạt nhân cứng rắn hơn nhiều so với Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015, bao gồm cả yêu cầu giới hạn vĩnh viễn mức làm giàu urani ở dưới ngưỡng 5% và cơ chế thanh sát tức thời đối với mọi cơ sở quân sự. Đối với những người bảo vệ di sản của cố Tướng Qasem Soleimani và học thuyết “trục kháng chiến”, việc chấp nhận những điều khoản như vậy đồng nghĩa với việc từ bỏ lá chắn răn đe chiến lược quan trọng nhất của quốc gia. Họ cáo buộc Tổng thống Ebrahim Raisi và nhóm ngoại giao của ông đang âm thầm thực hiện một chiến lược “kiềm chế chủ động” do sức ép kinh tế đã lên tới mức không thể chịu đựng nổi.
Bối cảnh quốc tế xung quanh vụ lùm xùm này lại càng khiến giới phân tích phải cảnh giác. Gần như cùng lúc với bài đăng gây bão của Ngoại trưởng Iran, giới truyền thông khu vực đồng loạt đưa tin về việc Hải quân Hoa Kỳ đã chính thức tăng cường sự hiện diện tại châu Đại Dương với việc triển khai nhiều tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân tới căn cứ Stirling của Hải quân Hoàng gia Australia ở Perth. Động thái này, nằm trong khuôn khổ liên minh AUKUS, không chỉ nhằm kiềm chế tham vọng của Trung Quốc ở Biển Đông và eo biển Đài Loan, mà còn gửi một tín hiệu răn đe rõ ràng tới bất kỳ quốc gia nào đang tìm cách thách thức trật tự hàng hải do Mỹ dẫn dắt, bao gồm cả Iran với các hoạt động gây bất ổn định tại Vịnh Ba Tư và Biển Đỏ. Việc Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ có thể cùng lúc phô trương sức mạnh hạt nhân chiến thuật ở cả hai đại dương cho thấy Washington đang toan tính một thế trận lưỡng cực mới, trong đó áp lực quân sự là công cụ để ép Tehran xuống thang trên bàn đàm phán.
Một mảnh ghép khác không kém phần quan trọng trong bức tranh địa chính trị phức tạp này là vụ việc Bắc Kinh bắt giữ một công dân Mỹ với cáo buộc làm gián điệp, một diễn biến đang đẩy quan hệ Mỹ-Trung vào một vòng xoáy khủng hoảng mới. Vụ bắt giữ này nhắc nhở Tehran rằng họ không phải là mục tiêu duy nhất trong danh sách ưu tiên đối đầu của Nhà Trắng, nhưng đồng thời cũng là một lời cảnh báo tàn khốc về số phận của những quốc gia bị Washington coi là “kẻ thù của hệ thống quốc tế”. Trong bối cảnh đó, các nhà hoạch định chiến lược tại Tehran đang phải đối mặt với một bài toán cân não chưa từng có tiền lệ: hoặc tiếp tục chính sách đối đầu để bảo vệ hình ảnh của một cường quốc Hồi giáo bất khuất, với cái giá là sự sụp đổ hoàn toàn của đồng Rial, lạm phát phi mã và bất ổn xã hội leo thang; hoặc chọn con đường nhượng bộ chiến lược có kiểm soát để tháo ngòi nổ trừng phạt, đổi lấy cơ hội phục hồi kinh tế nhưng chấp nhận một vị thế khu vực bị suy giảm đáng kể.
Những nhà quan sát lão luyện về chính trường Iran nhận định rằng cuộc khủng hoảng lần này không chỉ dừng lại ở một bài đăng mạng xã hội. Nó phản ánh cuộc đấu đá quyết liệt giữa hai trường phái đối ngoại vẫn luôn âm ỉ trong lòng chế độ. Một bên là phe “kháng cự kinh tế” do các chỉ huy cấp cao của IRGC lãnh đạo, kiên định với đường lối tự cường và phát triển năng lực hạt nhân như một đảm bảo sinh tồn. Bên còn lại là phe “đối ngoại thực dụng” do Tổng thống Raisi và một bộ phận Bộ Ngoại giao dẫn dắt, những người tin rằng chỉ có phá băng quan hệ với phương Tây mới cứu được nền kinh tế đang hấp hối. Bài đăng của Ngoại trưởng Amir-Abdollahian, dù có thể chỉ là một phát ngôn mang tính thăm dò, đã bị phe cứng rắn lập tức chộp lấy như một bằng chứng của “sự chệch hướng nguy hiểm” và là kết quả của sự ngây thơ chính trị khi đối mặt với “Sói già Mỹ”.
Các chuyên gia về an ninh vùng Vịnh cho rằng nếu một sự nhượng bộ lớn thực sự diễn ra, nó sẽ không chỉ gói gọn trong lĩnh vực hạt nhân. Rất có thể, thỏa thuận cuối tuần này giữa đại diện Mỹ và Iran sẽ bao gồm cả những điều khoản ngầm về việc Tehran phải hạn chế cung cấp tên lửa đạn đạo cho lực lượng Houthi ở Yemen, rút bớt các cố vấn quân sự khỏi Syria trong một lộ trình xác định, và quan trọng nhất là ngừng hỗ trợ kỹ thuật cho các nhóm dân quân thân Iran tại Iraq từng nhiều lần tấn công các căn cứ Mỹ. Đối với một bộ phận không nhỏ người Iran, đặc biệt là những gia đình có người thân hy sinh trong các cuộc chiến ủy nhiệm, đó sẽ là một đòn giáng vào niềm tự hào dân tộc. Tuy nhiên, đối với những tầng lớp trung lưu thành thị và các thương nhân đã kiệt quệ vì các lệnh trừng phạt, bất kỳ thỏa thuận nào mang lại triển vọng mở cửa thị trường và khơi thông dòng dầu mỏ đều là một tia hy vọng đáng giá để đánh đổi.
Trong khi đó, sự phối hợp nhịp nhàng giữa các đồng minh của Mỹ ở châu Á-Thái Bình Dương và Trung Đông cho thấy Washington đang áp dụng một chiến lược kìm kẹp toàn cầu. Việc triển khai tàu ngầm hạt nhân ở Australia không chỉ là một thông điệp tới Bắc Kinh mà còn là một tín hiệu cho Tehran thấy rằng khả năng phản ứng nhanh của Mỹ là không biên giới. Một quan chức quốc phòng giấu tên tiết lộ rằng các tàu ngầm lớp Virginia có thể hoạt động bí mật trong Ấn Độ Dương và tiến vào biển Ả Rập chỉ trong vài ngày, sẵn sàng hỗ trợ các chiến dịch gây áp lực tối đa lên Iran nếu đàm phán đổ vỡ. Sự hiện diện quân sự áp đảo này được thiết kế để đảm bảo rằng bất kỳ sự nhượng bộ nào mà Washington đạt được trên bàn đàm phán đều không phải là kết quả của sự yếu thế, mà là thành quả của một sức mạnh không thể thách thức.
Về phía Trung Quốc, vụ bắt giữ công dân Mỹ diễn ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại và công nghệ leo thang, cho thấy Bắc Kinh sẵn sàng sử dụng những con bài con tin như một công cụ đàm phán. Đối với Tehran, đây vừa là một bài học về cách thức đối phó với sức ép phương Tây, vừa là một lời nhắc nhở rằng sự hỗ trợ của Nga và Trung Quốc dành cho Iran tại Hội đồng Bảo an có thể chỉ mang tính hạn chế. Khi cả Moscow lẫn Bắc Kinh đều đang bận đối phó với các mặt trận riêng, Iran có thể thấy mình đơn độc hơn bao giờ hết. Chính nỗi sợ bị bỏ rơi này có thể là động lực thúc đẩy nhóm của Ngoại trưởng Amir-Abdollahian mạnh dạn thả nổi ý tưởng về một sự hòa hoãn lịch sử, bất chấp những rủi ro chính trị khủng khiếp ở trong nước.
Sự im lặng đầy ẩn ý từ Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei càng làm tăng thêm tính bí ẩn của tình hình. Ông Khamenei, người nắm giữ quyền phủ quyết cuối cùng đối với mọi vấn đề nhà nước, vẫn chưa đưa ra bình luận trực tiếp về làn sóng tranh cãi. Một số người suy đoán rằng chính Lãnh tụ Tối cao đã bật đèn xanh cho một sự chuyển hướng chiến lược để bảo toàn chế độ, nhưng cũng muốn để các phe phái tự tranh luận nhằm đo lường phản ứng của dư luận và bảo vệ hình ảnh kiên định của mình. Nếu đúng như vậy, bài đăng gây bão của Ngoại trưởng không chỉ là một sơ suất truyền thông, mà là một phần trong một kế hoạch lớn hơn nhằm chuẩn bị tâm thế cho một thỏa thuận mà chính quyền Raisi hy vọng có thể bán cho công chúng như một “chiến thắng của kháng cự chủ động”.
Dù bản chất thực sự đằng sau bài đăng đầy tranh cãi đó là gì, một điều đã trở nên rõ ràng: Cộng hòa Hồi giáo Iran đang đứng trước một ngã ba đường định mệnh. Áp lực từ bên ngoài, kết hợp giữa sức mạnh quân sự Hoa Kỳ tại Australia, bài toán Trung Quốc, và nguy cơ bùng phát một cuộc chiến tranh khu vực mới, đang dồn ép Tehran vào thế phải đưa ra lựa chọn. Bên trong, tiếng gầm gừ của các lực lượng bảo thủ cho thấy bất kỳ sự nhượng bộ nào, dù là nhỏ nhất, cũng sẽ phải đánh đổi bằng sự ổn định chính trị. Con đường phía trước của Ngoại trưởng Amir-Abdollahian và chính phủ Raisi hứa hẹn sẽ còn đầy chông gai, khi họ tìm cách cân bằng giữa sự sống còn của nền kinh tế và bản sắc cách mạng vốn đã định hình nên nước Cộng hòa Hồi giáo suốt hơn bốn thập niên qua. Những diễn biến trong những ngày tới, đặc biệt là các tín hiệu từ cuộc gặp cuối tuần, có thể làm sáng tỏ liệu Iran đang thực sự bước vào một kỷ nguyên ngoại giao mới, hay chỉ đang tạm dừng trước khi tiếp tục cuộc đối đầu trường kỳ.