Trong một diễn biến phủ nhận mạnh mẽ những đồn đoán đang lan rộng khắp Trung Đông và các thủ đô phương Tây, Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã lên tiếng bác bỏ các thông tin cho rằng các cuộc đàm phán ngoại giao giữa Washington và Tehran đã sụp đổ hoàn toàn. Phát biểu với báo giới hôm thứ Tư, nhà lãnh đạo Mỹ tuyên bố rằng một thỏa thuận tiềm năng vẫn “còn sống”, ngay cả khi bối cảnh khu vực đang bị bao phủ bởi làn khói chiến tranh từ cuộc xung đột Israel-Hezbollah ở Lebanon và các cuộc tấn công của lực lượng ủy nhiệm Iran nhắm vào các vị trí có liên hệ với Mỹ tại Vùng Vịnh.
Tuyên bố của Tổng thống Trump được đưa ra chỉ vài giờ sau khi truyền thông nhà nước Iran đưa tin về việc Tehran đã quyết định tạm ngừng các cuộc đàm phán gián tiếp với Hoa Kỳ. Động thái từ phía Iran được cho là phản ứng trực tiếp trước chiến dịch không kích mới nhất của Israel vào các mục tiêu của Hezbollah ở miền Nam Lebanon, cũng như sự ủng hộ không lay chuyển của Washington dành cho Tel Aviv. Tuy nhiên, chủ nhân Nhà Trắng đã vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác về trạng thái của các kênh liên lạc bí mật. “Chúng tôi vẫn đang nói chuyện. Các kênh liên lạc vẫn mở. Có những bất đồng lớn, nhưng một thỏa thuận vẫn còn sống và tôi nghĩ Iran cần phải đạt được thỏa thuận đó,” ông Trump nói, từ chối cung cấp thêm chi tiết về địa điểm hay hình thức của các cuộc tiếp xúc.
Sự mâu thuẫn giữa tuyên bố từ Tehran và Washington đã phơi bày một thực tế ngoại giao vô cùng mong manh, nơi hai bên dường như đang phát đi những tín hiệu trái chiều trong lúc tình hình chiến sự trên thực địa ngày càng vượt khỏi tầm kiểm soát. Ngay trong ngày hôm đó, pháo binh và không quân Israel đã tiến hành một loạt vụ oanh kích dữ dội vào các vị trí được cho là kho vũ khí và trung tâm chỉ huy của Hezbollah tại khu vực biên giới phía Nam Lebanon. Đây là đợt leo thang quân sự đáng kể nhất kể từ khi lệnh ngừng bắn mong manh giữa hai bên được thiết lập. Hezbollah, nhóm phiến quân được Iran hậu thuẫn mạnh mẽ, tuyên bố các hành động của Israel là vô cớ và sẽ phải nhận “phản ứng thích đáng”.
Mối liên kết sống còn giữa Tehran và Hezbollah khiến bất kỳ cuộc khủng hoảng nào ở Lebanon cũng ngay lập tức trở thành một biến số trong phương trình đối thoại Mỹ-Iran. Các nhà phân tích nhận định rằng việc Iran tuyên bố đóng băng đàm phán vào đúng thời điểm Israel tấn công Lebanon không phải là một sự trùng hợp ngẫu nhiên. Đó là một thông điệp địa chính trị rõ ràng: Tehran sẽ không ngồi vào bàn đàm phán về chương trình hạt nhân và các lệnh trừng phạt trong khi đồng minh thân cận nhất của họ đang bị tấn công và Washington vẫn tiếp tục dòng chảy vũ khí không giới hạn cho Israel. Tổng thống Trump thừa nhận thực tế này, liệt kê hàng loạt các điểm nóng gây chia rẽ sâu sắc giữa hai nước. Ông nêu đích danh các cuộc xung đột ở Lebanon và Gaza, chương trình hạt nhân đang tiến triển nhanh chóng của Iran, và đặc biệt là tình hình an ninh ở Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch vận chuyển một phần năm nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.
Chính những diễn biến tại Eo biển Hormuz và vùng Vịnh Ba Tư đã đưa cuộc đối đầu lên một nấc thang nguy hiểm mới. Chỉ vài ngày trước, các lực lượng dân quân được Tehran hậu thuẫn đã thực hiện một loạt cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhắm vào các vị trí có liên hệ với quân đội Mỹ trong khu vực. Các vụ tấn công này, dù không gây thương vong cho nhân viên Mỹ như đã từng xảy ra trong quá khứ, đã gióng lên hồi chuông báo động về một mặt trận leo thang không thể lường trước, nơi các tính toán sai lầm có thể dẫn đến một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp. Phản ứng của Washington là sự kết hợp giữa sức mạnh quân sự răn đe qua việc triển khai thêm tàu chiến đến khu vực và những lời kêu gọi ngoại giao đầy kiên nhẫn từ Phòng Bầu dục. Sự tương phản này dường như là một chiến lược có chủ đích của chính quyền Trump, một mặt thể hiện sự cứng rắn, mặt khác chừa lại một cánh cửa hẹp cho ngoại giao.
Trọng tâm của mọi cuộc mặc cả xoay quanh chương trình hạt nhân của Iran, vốn đang ở giai đoạn làm giàu uranium gần đạt cấp độ vũ khí hơn bao giờ hết kể từ khi Thỏa thuận Hạt nhân JCPOA năm 2015 sụp đổ dưới thời chính quyền Trump đầu tiên. Các thanh sát viên của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) đã liên tục cảnh báo về sự thiếu minh bạch và tốc độ tiến triển đáng kinh ngạc của Tehran trong việc tích lũy vật liệu phân hạch. Đối với Tổng thống Trump, việc đạt được một thỏa thuận mới – một “thỏa thuận thế kỷ” như ông từng gọi – không chỉ là một chiến thắng chính sách đối ngoại cá nhân mà còn là một đối trọng cần thiết để ổn định toàn bộ khu vực. “Họ không thể tiếp tục con đường này,” ông Trump nhấn mạnh, đề cập đến tham vọng hạt nhân của Iran. “Họ cần một thỏa thuận, và họ cần nó nhanh chóng. Chúng tôi đã sẵn sàng. Câu hỏi là liệu họ có thực sự sẵn sàng hay không.”
Tuyên bố “thỏa thuận vẫn còn sống” của ông Trump có thể được giải mã như một nỗ lực nhằm giành lại thế chủ động trong câu chuyện truyền thông, sau khi phía Iran đăng tải các bài báo mô tả tiến trình này đã “đóng băng”. Khi truyền thông nhà nước Iran dẫn lời một quan chức giấu tên nói rằng Tehran đã đình chỉ đàm phán sau các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon, thị trường và các kênh ngoại giao quốc tế lập tức xôn xao. Việc Tổng thống Mỹ đích thân phủ nhận tin tức này cho thấy Nhà Trắng coi trọng việc duy trì ít nhất nhận thức rằng ngoại giao chưa chấm dứt, nhằm tránh một cuộc khủng hoảng giá dầu và trấn an các đồng minh đang lo ngại về một cuộc chiến tranh lan rộng.
Sự phức tạp của môi trường đàm phán hiện tại nằm ở bản chất gián tiếp của nó. Hai bên không ngồi đối diện nhau, mà trao đổi thông điệp qua một bên trung gian, thường là Oman hay Qatar. Cấu trúc này rất dễ bị trật bánh bởi các sự kiện trên chiến trường. Mỗi quả bom rơi xuống miền Nam Lebanon, mỗi tên lửa từ Dải Gaza phóng về phía Israel, đều tạo ra những đợt sóng xung kích lan tới phòng họp kín nơi các sứ thần đang thận trọng lựa chọn từng câu chữ. Việc Iran tạm dừng đàm phán là một đòn bẩy kinh điển, nhằm gây sức ép buộc Mỹ phải kiềm chế Israel. Tuy nhiên, giới quan sát nhận định Chính phủ của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, với thành phần cứng rắn, có rất ít động cơ để hạ nhiệt. Trên thực tế, viễn cảnh Mỹ và Iran xích lại gần nhau là một kịch bản mà nhiều nhân vật trong nội các Israel kiên quyết phản đối, vì nó có thể dẫn đến việc nới lỏng sức ép tối đa lên Tehran và vô tình công nhận vai trò khu vực của nước Cộng hòa Hồi giáo.
Trong khi đó, bóng ma về một cuộc xung đột toàn diện vẫn lởn vởn trên Eo biển Hormuz. Hải quân Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo đã tăng cường các hoạt động tuần tra và bắt giữ tàu chở dầu trong những tháng gần đây, một chiến thuật quen thuộc vừa để thể hiện sức mạnh vừa để gửi tín hiệu chính trị. Các cuộc tấn công gần đây nhằm vào các vị trí của Mỹ, dù được thực hiện bởi các nhóm dân quân để duy trì một lớp từ chối hợp lý, cũng mang cùng một dấu ấn: Tehran sẵn sàng đẩy căng thẳng lên cao nhưng vẫn dưới ngưỡng kích hoạt một phản ứng hủy diệt toàn diện từ Lầu Năm Góc. Tổng thống Trump dường như hiểu rõ trò chơi này. Phát ngôn của ông về việc “các kênh liên lạc vẫn mở” không chỉ là một thông điệp tới Tehran mà còn tới các thị trường tài chính và các đồng minh châu Âu, những nước luôn lo sợ bị cuốn vào một cuộc khủng hoảng năng lượng khác.
Bất chấp những tín hiệu lạc quan một cách có chọn lọc từ Washington, khoảng cách giữa hai bên vẫn rộng như đại dương. Yêu cầu cốt lõi của Mỹ là Iran phải chấm dứt hoàn toàn và có thể kiểm chứng việc làm giàu uranium ở cấp độ cao, ngừng hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm trên khắp Trung Đông, và chấp nhận một cơ chế giám sát gắt gao chưa từng có. Ngược lại, Iran đòi hỏi dỡ bỏ lập tức và vô điều kiện mọi lệnh trừng phạt, cùng với những bảo đảm rằng Mỹ sẽ không tái áp đặt chúng – một lời hứa mà Tehran tin rằng không một Tổng thống Mỹ nào có thể thực hiện một cách ràng buộc. Trong hố sâu ngăn cách ấy, những cuộc đụng độ đẫm máu ở Lebanon và Gaza không phải là tiếng ồn nền, mà chính là những viên gạch lát nên con đường dẫn tới chiến tranh hoặc hòa bình.
Sự kiên nhẫn chiến lược của Washington đang bị thử thách đến cực hạn. Trong nội bộ chính quyền, các thế lực diều hâu thúc giục một lập trường cứng rắn hơn, lập luận rằng việc Iran đóng băng đàm phán là bằng chứng cho thấy ngoại giao đã thất bại và chỉ có áp lực quân sự tối đa mới có thể khuất phục được Tehran. Trong khi đó, phe thực dụng lại nhìn thấy trong cuộc khủng hoảng hiện tại một lý do chính đáng để tiếp tục đàm phán, cho rằng một cuộc chiến với Iran tại thời điểm Trung Đông đã chìm trong hỗn loạn vì xung đột ở Gaza và Lebanon sẽ là một thảm họa chiến lược không thể đo đếm được. Lời khẳng định đầy tự tin của Tổng thống Trump rằng “thỏa thuận vẫn còn sống” cho thấy cán cân trong Phòng Bầu dục tạm thời nghiêng về phe ủng hộ tiếp tục theo đuổi giải pháp ngoại giao, dù leo thang quân sự vẫn là quân bài răn đe được đặt ngửa trên bàn.
Trên thực địa, người dân ở các ngôi làng biên giới Lebanon và các thị trấn phía Bắc Israel đang phải sống trong cảnh báo động liên tục, nơi từng giờ phút yên tĩnh cũng có thể bị xé toạc bởi tiếng còi báo động hoặc tiếng nổ của đòn không kích. Chính cuộc sống thường ngày đảo lộn ấy là tấm gương phản chiếu trung thực nhất về tình trạng mong manh của tiến trình ngoại giao. Mỗi rocket rơi xuống, mỗi lời hiếu chiến phát ra, đều thu hẹp không gian cho những từ ngữ hòa bình. Dù Tổng thống Trump có tuyên bố thế nào về những kênh liên lạc đang mở, thực tế khốc liệt trên chiến trường vẫn đang viết nên một kịch bản hoàn toàn khác. Khi các bên liên quan tiếp tục sử dụng đàm phán như một mặt trận bổ trợ cho các hoạt động quân sự, khả năng một tính toán sai lầm ngoài ý muốn đẩy cả khu vực vào vòng xoáy bạo lực không kiểm soát vẫn cao hơn bao giờ hết. Thời khắc này, cam kết của nhà lãnh đạo Mỹ rằng một thỏa thuận vẫn tồn tại giống như một sợi dây neo hy vọng mong manh đang cố chống chọi trong cơn bão lửa địa chính trị.