Tehran và Washington đang đứng trước nguy cơ đối đầu quân sự trực tiếp sau một loạt diễn biến chấn động tại Trung Đông trong 48 giờ qua. Chính quyền Iran bất ngờ tuyên bố đình chỉ vô thời hạn các cuộc đàm phán hạt nhân gián tiếp với Mỹ, đồng thời các lực lượng thân Tehran bị cáo buộc đã tiến hành nhiều vụ tấn công bằng máy bay không người lái nhằm vào các vị trí đóng quân của lực lượng Mỹ ở miền đông Syria, khiến ít nhất ba binh sĩ Mỹ bị thương. Ngay lập tức, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ra tuyên bố khẳng định sẽ có hành động đáp trả “mạnh mẽ và quyết đoán” vào thời điểm Washington lựa chọn.
Quyết định đình chỉ đàm phán được Ngoại trưởng Iran Hossein Amir-Abdollahian công bố trong một cuộc họp báo khẩn tại Tehran vào chiều muộn thứ Ba. Ông cáo buộc chính quyền Tổng thống Joe Biden tiếp tục con đường “gây sức ép tối đa” bằng cách áp đặt các lệnh trừng phạt mới nhắm vào ngành công nghiệp dầu mỏ và mạng lưới ngân hàng nước này, bất chấp tuyên bố theo đuổi ngoại giao. Nhà ngoại giao hàng đầu Iran nhấn mạnh rằng Washington đã thể hiện sự thiếu thiện chí nghiêm trọng khi liên tục trì hoãn việc dỡ bỏ trừng phạt và duy trì các điều kiện mà Tehran cho là can thiệp vào công việc nội bộ, bao gồm yêu cầu hạn chế chương trình tên lửa đạn đạo và chính sách khu vực của Iran. Tuyên bố này đánh dấu sự đổ vỡ của tiến trình ngoại giao được Oman và Liên minh châu Âu làm trung gian, vốn đã diễn ra đầy khó khăn suốt nhiều tháng qua tại Vienna và Doha.
Giới phân tích nhận định động thái của Tehran không chỉ đơn thuần là phản ứng với các biện pháp trừng phạt. Nó diễn ra trong bối cảnh Iran đang đẩy nhanh chương trình làm giàu uranium lên mức 60%, tiến gần đến ngưỡng vũ khí và liên tục gây sức ép lên Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) về các hoạt động thanh sát. Nhà nghiên cứu địa chính trị Karim Sadjadpour nhận định: “Iran muốn chứng tỏ rằng họ không bị cô lập và có đủ công cụ quân sự để đáp trả áp lực của phương Tây. Việc đình chỉ đàm phán là một nước cờ mạo hiểm nhằm buộc Mỹ phải nhượng bộ nhanh hơn, nhưng đồng thời cũng đẩy kịch bản leo thang quân sự lên cao hơn bao giờ hết.”
Không dừng lại ở mặt trận ngoại giao, căng thẳng leo thang thành hành động quân sự cụ thể. Theo thông tin từ CENTCOM, vào rạng sáng thứ Tư theo giờ địa phương, nhiều máy bay không người lái mang chất nổ đã nhắm vào tiền đồn Al-Tanf, một vị trí chiến lược nằm gần biên giới Syria, Iraq và Jordan, nơi có khoảng 200 lính Mỹ đồn trú trong khuôn khổ chiến dịch chống khủng bố. Hệ thống phòng không C-RAM và tên lửa Patriot đã kịp thời đánh chặn ba trong số năm máy bay không người lái tấn công. Tuy nhiên, hai chiếc còn lại đã xuyên thủng lưới phòng thủ, lao thẳng vào khu nhà ở tạm và một kho hậu cần, gây ra các vụ nổ lớn. Ba quân nhân Mỹ bị thương do mảnh văng và sóng xung kích, trong đó một người được mô tả là trong tình trạng nguy kịch.
Gần như cùng thời điểm, một căn cứ tuần tra chung của liên quân do Mỹ dẫn đầu gần mỏ dầu Conoco ở tỉnh Deir Ezzor cũng hứng chịu hỏa lực rocket. Nhóm dân quân được Iran hậu thuẫn, tự xưng là “Lực lượng Kháng chiến Hồi giáo tại Iraq”, đã lên tiếng nhận trách nhiệm trên các kênh Telegram thân cận, tuyên bố đây là đòn đáp trả việc Mỹ tiếp tục “chiếm đóng” Syria và ủng hộ Israel trong cuộc chiến ở Dải Gaza. Đây không phải là lần đầu tiên các mục tiêu quân sự Mỹ ở Syria bị tấn công, nhưng quy mô và mức độ phối hợp đồng loạt của các vụ tấn công lần này cho thấy một sự leo thang có tính toán, vượt xa các hành vi quấy rối thường lệ trước đây.
Chỉ vài giờ sau khi tin tức về thương vong được xác nhận, Tướng Michael Kurilla, Tư lệnh CENTCOM, đã có cuộc họp khẩn trực tuyến với Bộ trưởng Quốc phòng Lloyd Austin và các cố vấn an ninh quốc gia tại Nhà Trắng. Trong một tuyên bố ngắn gọn mang ngôn ngữ cứng rắn hiếm thấy, CENTCOM khẳng định: “Những cuộc tấn công trắng trợn nhằm vào quân nhân Mỹ sẽ không thể không bị đáp trả. Chúng tôi nắm rõ danh tính của những kẻ đã lên kế hoạch và thực hiện hành vi này. Phản ứng của chúng tôi sẽ diễn ra vào thời điểm, địa điểm và cách thức do chúng tôi lựa chọn, nhằm khôi phục khả năng răn đe vững chắc trong khu vực.” Tuyên bố này đã ngay lập tức khiến các sàn giao dịch dầu mỏ quốc tế chao đảo, giá dầu thô Brent tăng vọt gần 4% trong phiên giao dịch sáng tiếp theo do lo ngại về khả năng gián đoạn nguồn cung từ eo biển Hormuz.
Phản ứng của Washington đặt ra câu hỏi về hình thức đáp trả nào có thể diễn ra. Các quan chức giấu tên từ Lầu Năm Góc tiết lộ với một số hãng thông tấn rằng các phương án đang được cân nhắc trải dài từ các cuộc không kích chính xác vào kho vũ khí và cơ sở huấn luyện của lực lượng dân quân thân Iran ở miền đông Syria, cho đến các biện pháp trừng phạt tài chính và ngoại giao chưa từng có nhắm vào các thực thể liên quan đến Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Tuy nhiên, giới quan sát cảnh báo rằng bất kỳ hành động quân sự nào của Mỹ trên lãnh thổ Syria cũng tiềm ẩn rủi ro kéo theo phản ứng dây chuyền từ các nhóm vũ trang ở Iraq, Yemen và có thể cả từ chính Iran.
Trong khi những đồn đoán về phản ứng của Mỹ lan rộng, Bộ Ngoại giao Iran tiếp tục cuộc chiến truyền thông, cáo buộc Mỹ “phóng đại mối đe dọa để biện minh cho sự hiện diện quân sự phi pháp tại Syria”. Người phát ngôn Nasser Kanaani khẳng định Iran không liên quan trực tiếp đến các vụ tấn công, đồng thời nhấn mạnh rằng “các nhóm kháng chiến hoạt động độc lập để bảo vệ lãnh thổ của họ”. Tuyên bố này phù hợp với chiến lược nhất quán từ lâu của Tehran: duy trì khả năng phủ nhận hợp lý trong khi vẫn phô trương sức mạnh thông qua mạng lưới ủy nhiệm trải dài từ Beirut đến Sanaa. Dù vậy, không nhiều nhà phân tích tin rằng một hoạt động phối hợp nhịp nhàng đến vậy có thể diễn ra mà không có cái gật đầu, hoặc ít nhất là sự hậu thuẫn về mặt tình báo và vũ khí từ IRGC.
Đối với bức tranh an ninh vốn đã phức tạp ở Trung Đông, diễn biến này đổ thêm dầu vào ngọn lửa khủng hoảng đang cháy âm ỉ. Chỉ vài tháng trước, các cuộc tấn công của nhóm Houthi ở Yemen nhắm vào tuyến hàng hải trên Biển Đỏ đã kéo Hải quân Mỹ và Anh vào chiến dịch không kích kéo dài. Nay, việc ngừng đàm phán hạt nhân và leo thang quân sự ở Syria có nguy cơ biến khu vực thành một chiến trường rộng lớn hơn, kéo theo sự can dự của Nga, quốc gia cũng đang có hiện diện quân sự đáng kể tại Syria. Một nhà ngoại giao châu Âu giấu tên mô tả tình hình là “cực kỳ nguy hiểm” và kêu gọi tất cả các bên kiềm chế tối đa, đồng thời thúc giục các kênh liên lạc giữa quân đội Mỹ, Nga và Iran được duy trì để tránh những tính toán sai lầm chết người.
Tin tức về thương vong của binh sĩ Mỹ cũng khuấy động bối cảnh chính trị nội bộ tại Washington. Các nghị sĩ Cộng hòa ngay lập tức chỉ trích chính quyền Biden là yếu kém và thiếu chiến lược răn đe hiệu quả, cho rằng chính sách ngoại giao hòa hoãn đã khuyến khích Iran hành động táo bạo hơn. Lãnh đạo phe thiểu số tại Hạ viện kêu gọi “một đòn trừng phạt quân sự làm tê liệt năng lực của IRGC” thay vì chỉ dừng lại ở các cuộc không kích mang tính tượng trưng. Trong khi đó, một số nhà lập pháp Dân chủ bày tỏ lo ngại về nguy cơ sa lầy vào một cuộc xung đột rộng lớn hơn khi năm bầu cử đang đến gần, thúc giục Tổng thống Biden ưu tiên các kênh ngoại giao khẩn cấp qua Thụy Sĩ và Oman.
Khi màn đêm buông xuống tại căn cứ Al-Tanf, các đơn vị phòng không được đặt trong tình trạng báo động cao nhất. Những chiếc trực thăng tấn công AH-64 Apache gầm rú trên bầu trời, trong khi các đội phản ứng nhanh triển khai dọc theo vành đai phòng thủ. Bầu không khí căng thẳng bao trùm toàn bộ tuyến tiền duyên chống khủng bố, nơi những người lính Mỹ giờ đây không chỉ đối mặt với tàn dư của Nhà nước Hồi giáo, mà còn với một đối thủ kiên nhẫn và được trang bị tốt hơn nhiều. Phía bên kia sa mạc, các chỉ huy dân quân thân Iran tuyên bố sẽ biến Syria thành “địa ngục trần gian” cho lực lượng Mỹ nếu Washington thực hiện bất kỳ cuộc tấn công trả đũa nào. Lời đe dọa đó, cùng với sự im lặng đáng sợ từ kênh liên lạc quân sự Mỹ-Nga tại Syria, đang vẽ nên một viễn cảnh mà ở đó, một tia lửa nhỏ cũng có thể đủ sức nhấn chìm toàn bộ khu vực vào hỗn loạn.