Nước Nga đang bước vào giai đoạn thử thách kinh tế khắc nghiệt nhất kể từ sau khi Liên bang Xô Viết tan rã năm 1991. Dưới áp lực của cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine, Điện Kremlin buộc phải tái cơ cấu toàn bộ nền kinh tế để phục vụ cho "cỗ máy chiến tranh" khổng lồ. Dù số liệu tăng trưởng GDP bề nổi vẫn ổn định nhờ dòng tiền đổ vào ngành công nghiệp quốc phòng, giới chuyên gia đều cảnh báo những vết rạn nứt sâu sắc đang âm thầm xuất hiện. Chi tiêu quân sự kỷ lục, các lệnh trừng phạt khắc nghiệt từ phương Tây và cuộc khủng hoảng nhân lực trầm trọng đang đẩy nước Nga vào quỹ đạo phát triển không bền vững, buộc Moscow đối mặt với bài toán sinh tử về lâu dài.
Kể từ khi chiến dịch quân sự phát động, Điện Kremlin liên tục tăng ngân sách quốc phòng lên mức kỷ lục. Chi tiêu dành cho quân sự và an ninh hiện chiếm tỷ trọng khổng lồ trong tổng ngân sách, vượt xa các khoản chi xã hội cốt lõi như y tế, giáo dục hay phát triển hạ tầng. Sự dịch chuyển nguồn lực này tạo ra hiện tượng "thuyết Keynes quân sự", nơi chính phủ kích thích tăng trưởng bằng cách đổ tiền vào sản xuất vũ khí và trả lương cao cho quân nhân cũng như công nhân quốc phòng. Tuy nhiên, dòng tiền khổng lồ này không tạo ra của cải thặng dư lâu dài cho nền kinh tế dân sinh. Xe tăng, tên lửa hay đạn pháo sau khi xuất xưởng sẽ nhanh chóng bị tiêu hao trên chiến trường, không thể đóng góp vào chu kỳ tái sản xuất xã hội hay nâng cao năng suất lao động.
Bên cạnh gánh nặng tài chính, các lệnh trừng phạt dồn dập từ phương Tây đã cô lập Nga khỏi thị trường tài chính và công nghệ then chốt. Việc bị loại khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT và phong tỏa hàng trăm tỷ USD dự trữ ngoại hối buộc Nga phải tìm kiếm giải pháp thay thế tốn kém. Dù Moscow đã chuyển hướng xuất khẩu dầu khí sang châu Á như Trung Quốc và Ấn Độ, họ phải chấp nhận mức chiết khấu sâu cùng chi phí hậu cần tăng vọt. Sự thiếu hụt nghiêm trọng linh kiện công nghệ cao, đặc biệt là vi mạch và thiết bị công nghiệp tiên tiến, đang làm chậm quá trình hiện đại hóa của các ngành sản xuất chủ lực, buộc nhiều nhà máy phải quay lại sử dụng công nghệ cũ hoặc tìm nguồn cung không chính thức với chi phí đắt đỏ.
Rào cản lớn nhất đối với sự phát triển bền vững của Nga hiện nay là cuộc khủng hoảng nguồn nhân lực. Tình trạng thiếu hụt lao động tồi tệ hơn bao giờ hết do tác động kép từ lệnh động viên quân sự, làn sóng di cư ra nước ngoài và sự dịch chuyển nhân tài sang lĩnh vực quốc phòng vốn có mức lương hấp dẫn. Các ngành kinh tế dân sự như nông nghiệp, xây dựng và công nghệ thông tin đang rơi vào tình trạng khát nhân lực trầm trọng. Để giữ chân người lao động, các doanh nghiệp buộc phải liên tục tăng lương. Sự gia tăng tiền lương vượt quá tốc độ tăng năng suất lao động tạo ra vòng xoáy lạm phát nguy hiểm, đẩy chi phí sản xuất lên cao và buộc doanh nghiệp phải tăng giá bán, trực tiếp ảnh hưởng đến túi tiền người tiêu dùng.
Áp lực lạm phát đang ngày càng hiện rõ trong đời sống thường nhật của người dân Nga, từ các đô thị lớn đến vùng nông thôn xa xôi. Giá cả nhu yếu phẩm thiết yếu như thực phẩm, thuốc men và dịch vụ công cộng liên tục leo thang, làm xói mòn sức mua của người lao động và những người hưởng lương hưu. Ngân hàng Trung ương Nga buộc phải duy trì lãi suất cơ bản ở mức cực cao để kiềm chế lạm phát, nhưng điều này đồng thời bóp nghẹt cơ hội tiếp cận nguồn vốn của doanh nghiệp tư nhân phi quân sự. Sự phân cực sâu sắc diễn ra khi các nhà máy quốc phòng hoạt động hết công suất nhờ ngân sách nhà nước, trong khi khối sản xuất hàng tiêu dùng dân dụng lại ngột ngạt vì thiếu vốn và lao động.
Sự mất cân bằng này thể hiện rõ nét qua sự phân hóa vùng miền sâu sắc. Những địa phương tập trung nhà máy quốc phòng lớn hoặc có tỷ lệ tuyển quân cao đang tạm thời chứng kiến sự bùng nổ dòng tiền nhờ lương và trợ cấp quân đội đổ về. Ngược lại, những vùng phụ thuộc vào công nghiệp dân dụng hoặc xuất khẩu thô lại gánh chịu hậu quả nặng nề từ lệnh trừng phạt và suy giảm nhu cầu tiêu dùng nội địa. Giới phân tích nhận định sự thịnh vượng cục bộ này chỉ là ảo ảnh ngắn hạn được duy trì bằng ngân sách chính phủ, điều không thể kéo dài mãi khi các quỹ dự trữ quốc gia dần cạn kiệt.
Điện Kremlin hiện đứng trước bài toán sinh tử mang tính chiến lược dài hạn. Nếu tiếp tục vận hành cỗ máy chiến tranh ở cường độ cao, nền kinh tế Nga nguy cơ sụp đổ do lạm phát mất kiểm soát và cạn kiệt nguồn lực dân sinh. Ngược lại, nếu giảm chi tiêu quân sự để tìm kiếm giải pháp hạ nhiệt xung đột, Moscow sẽ đối mặt với thách thức tái hòa nhập hàng triệu binh lính và công nhân quốc phòng vào nền kinh tế dân sự vốn đã suy yếu. Sự chuyển đổi đột ngột từ mô hình thời chiến sang thời bình có thể gây ra cú sốc thất nghiệp và suy thoái quy mô lớn, tương tự cuộc khủng hoảng chuyển đổi hỗn loạn thời kỳ hậu Xô Viết.
Trong bối cảnh đó, các quyết định chính sách của Moscow thời gian tới sẽ mang tính quyết định đối với tương lai đất nước. Việc cân bằng giữa nhu cầu quân sự và sự ổn định kinh tế xã hội ở hậu phương đang trở thành nghệ thuật đi dây đầy rủi ro của giới lãnh đạo Nga. Sự bền bỉ của cỗ máy chiến tranh đang bị thách thức lớn, và cái giá phải trả cho lựa chọn hiện tại có thể định hình diện mạo kinh tế nước Nga trong nhiều thập kỷ tiếp theo. Khi nguồn dự trữ tích lũy từ dầu mỏ vơi dần, khả năng thích ứng của người dân và sự linh hoạt của hệ thống quản lý kinh tế sẽ phải trải qua một cuộc kiểm tra khắc nghiệt nhất lịch sử đương đại.