Trải qua nhiều tháng căng thẳng leo thang đỉnh điểm, khu vực Trung Đông bất ngờ đón nhận một luồng sinh khí mới khi các tín hiệu ngoại giao từ Washington bắt đầu dịch chuyển theo hướng hạ nhiệt. Cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa qua đã đưa ra một tuyên bố gây chấn động dư luận quốc tế khi khẳng định rằng một thỏa thuận hòa bình với Iran đã ở rất gần. Tuyên bố này xuất hiện ngay sau khi thông tin về một bản ghi nhớ hòa bình có thời hạn 60 ngày được tiết lộ, mở ra một lối thoát hiểm tạm thời cho cuộc khủng hoảng vốn dĩ đã suýt kéo cả khu vực vào một cuộc chiến tranh toàn diện. Tuy nhiên, đằng sau những lời phát biểu đầy lạc quan và những nỗ lực ngoại giao con thoi của các bên là một thực tế vô cùng phức tạp, nơi sự hoài nghi đang bao trùm lên mọi bàn đàm phán.
Sự thay đổi đột ngột trong thái độ của Mỹ đối với Iran được xem là một bước đi chiến lược đầy toan tính. Chỉ mới trước đó không lâu, giới quan sát còn lo ngại về một kịch bản tồi tệ nhất khi Israel và Iran trực tiếp tấn công lẫn nhau, đe dọa phá vỡ cấu trúc an ninh mong manh của toàn vùng Vịnh. Việc Mỹ phát đi tín hiệu xuống thang không chỉ xoa dịu các thị trường tài chính toàn cầu mà còn đặt Iran vào một tình thế phải lựa chọn giữa đối đầu trực diện hoặc ngồi vào bàn thương lượng. Bản ghi nhớ hòa bình 60 ngày, dù chưa được công bố chi tiết, được hiểu như một khoảng lặng chiến thuật để các bên đánh giá lại thực lực và ý đồ của đối phương. Đối với chính quyền Mỹ, đây là cơ hội để chứng minh rằng chính sách ngoại giao thực dụng kết hợp với răn đe quân sự vẫn mang lại hiệu quả mà không cần phải tiêu tốn thêm nguồn lực vào một cuộc chiến tranh hao người tốn của khác ở hải ngoại.
Để hiểu rõ hơn về tính khả thi của tuyên bố này, cần nhìn lại lịch sử quan hệ phức tạp giữa cá nhân ông Trump và chính quyền Tehran. Vào năm 2018, chính ông Trump là người đã đơn phương rút Mỹ khỏi Thỏa thuận Hạt nhân Iran năm 2015, đồng thời áp đặt chiến dịch gây sức ép tối đa bằng hàng loạt biện pháp trừng phạt kinh tế ngặt nghèo. Khi đó, mục tiêu của ông là buộc Iran phải quay lại bàn đàm phán để ký kết một thỏa thuận mới toàn diện hơn, không chỉ giới hạn ở vấn đề hạt nhân mà còn kiểm soát cả chương trình tên lửa đạn đạo và các hoạt động gây ảnh hưởng của nước này tại khu vực. Do đó, việc ông tuyên bố một thỏa thuận mới đã rất gần ở thời điểm hiện tại cho thấy chiến lược dài hạn đó dường như đang đi đến hồi kết, hoặc ít nhất là Washington đang nắm giữ những quân bài tẩy đủ mạnh để khiến Tehran phải cân nhắc lại lập trường cứng rắn của mình.
Tuy nhiên, câu hỏi lớn nhất đang đặt ra lúc này là liệu Iran có thực sự muốn nhượng bộ hay đây chỉ là một đòn nghi binh kinh điển của Tehran. Các nhà phân tích an ninh quốc tế đã nhanh chóng chỉ ra rằng, lịch sử ngoại giao của Iran luôn đi kèm với những tính toán chiến thuật vô cùng tinh vi. Trong bối cảnh nền kinh tế quốc gia đang rạn nứt nghiêm trọng dưới sức ép của các lệnh trừng phạt khắc nghiệt từ phương Tây, việc chấp nhận một thỏa thuận tạm thời trong 60 ngày sẽ giúp Iran có thêm không gian thở, giảm bớt áp lực kinh tế và xoa dịu làn sóng bất mãn trong nước. Nhưng quan trọng hơn cả, khoảng thời gian này có thể là cơ hội vàng để Tehran đẩy mạnh chương trình hạt nhân của mình đi thêm những bước quyết định mà không sợ bị tấn công phủ đầu từ phía đối địch.
Mối đe dọa hạt nhân từ Iran chưa bao giờ giảm nhiệt, ngay cả khi các cuộc đàm phán đang diễn ra. Các báo cáo tình báo phương Tây liên tục cảnh báo rằng mức độ làm giàu uranium của Iran đã đạt tới ngưỡng rất gần với cấp độ vũ khí. Việc sở hữu một vũ khí hạt nhân sẽ thay đổi hoàn toàn cán cân quyền lực tại Trung Đông, biến Iran thành một thế lực vô cùng khó kiềm chế. Do đó, một bản ghi nhớ hòa bình 60 ngày có thể vô tình trở thành một lá chắn ngoại giao hoàn hảo. Trong khi các nhà ngoại giao mải miết thảo luận về các điều khoản hòa bình, các máy ly tâm tại các cơ sở hạt nhân bí mật nằm sâu dưới lòng đất vẫn có thể hoạt động hết công suất để hoàn thành những công đoạn kỹ thuật cuối cùng. Nếu kịch bản này xảy ra, Mỹ và các đồng minh sẽ rơi vào một cái bẫy thời gian nguy hiểm, nơi họ đánh đổi sự yên bình giả tạo ngắn hạn lấy một mối đe dọa chiến lược vĩnh viễn.
Bên cạnh đó, bản ghi nhớ hòa bình 60 ngày cũng đặt ra những thách thức kỹ thuật vô cùng lớn đối với các cơ quan giám sát quốc tế như Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế. Một thỏa thuận tạm thời chỉ thực sự có giá trị nếu đi kèm với một cơ chế kiểm chứng thực địa cực kỳ nghiêm ngặt. Trong vòng hai tháng này, liệu các thanh sát viên quốc tế có được quyền tiếp cận không hạn chế vào các cơ sở hạt nhân nhạy cảm của Iran hay không. Nếu Tehran từ chối hoặc trì hoãn việc tiếp cận dưới các lý do kỹ thuật, bản ghi nhớ sẽ lập tức mất đi tính chính danh, và đó sẽ là bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy họ đang lợi dụng thời gian để phục vụ cho các mục tiêu quân sự bí mật. Ngược lại, nếu Iran hợp tác hoàn toàn, đó sẽ là một tín hiệu tích cực chưa từng có, mở đường cho một thỏa thuận dài hạn thực chất hơn.
Từ phía Tel Aviv, Israel chắc chắn không thể ngồi yên trước những diễn biến này. Thủ tướng Benjamin Netanyahu và giới lãnh đạo quân sự Israel từ lâu đã duy trì một quan điểm cứng rắn rằng không thể tin cậy vào bất kỳ lời hứa hẹn nào của Tehran. Đối với Israel, việc trì hoãn các hành động quân sự trong vòng 60 ngày là một sự mạo hiểm cực kỳ lớn. Họ lo ngại rằng thỏa thuận do Mỹ dẫn dắt có thể trói tay Israel trong khi lại thả lỏng cho Iran tiếp tục tài trợ cho các lực lượng ủy nhiệm hoạt động mạnh mẽ ở các quốc gia láng giềng. Các hành động tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái của các nhóm này trong thời gian qua đã chứng minh rằng tầm ảnh hưởng của Iran không chỉ giới hạn trong biên giới quốc gia, mà là một mạng lưới đe dọa đa chiều bao vây lấy đồng minh thân cận nhất của Mỹ tại khu vực.
Sự nghi ngại này cũng lan rộng sang các quốc gia vùng Vịnh khác như Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Dù các nước này đều mong muốn tránh một cuộc chiến tranh tàn phá khu vực ảnh hưởng đến nền kinh tế phát triển của họ, họ vẫn lo ngại về một kịch bản Mỹ thỏa hiệp quá dễ dàng với Iran. Một thỏa thuận vội vã, thiếu các cơ chế kiểm tra giám sát chặt chẽ và không giải quyết triệt để chương trình tên lửa đạn đạo của Iran sẽ chỉ mang lại một nền hòa bình tạm bợ. Nó có thể đẩy các quốc gia Ả Rập vào một cuộc chạy đua vũ trang mới, nơi họ tự tìm kiếm các công nghệ quốc phòng tiên tiến nhất để tự bảo vệ mình thay vì dựa hoàn toàn vào chiếc ô an ninh truyền thống từ phía Washington.
Mặc dù vậy, không thể phủ nhận rằng tuyên bố của ông Trump đã tạo ra một bước ngoặt tâm lý quan trọng trên bàn cờ địa chính trị toàn cầu. Bằng cách định hình lại cuộc đối thoại từ nguy cơ chiến tranh cận kề sang triển vọng của một thỏa thuận mang tính lịch sử, ông đã đặt cả Tehran và các bên liên quan vào một cuộc chơi mới với những luật lệ vô cùng khắt khe. Nếu thỏa thuận này thực sự được hiện thực hóa với các điều khoản ràng buộc chặt chẽ, đây sẽ là một chiến thắng ngoại giao mang tính thời đại, giúp ổn định một trong những khu vực bất ổn nhất hành tinh. Nhưng nếu đây chỉ là một chiêu trò kéo dài thời gian của Iran để hoàn thiện vũ khí hạt nhân, thì cái giá phải trả sau khi thời hạn 60 ngày kết thúc sẽ là một cuộc xung đột với quy mô và mức độ tàn khốc chưa từng có, đẩy Trung Đông vào một chương mới đầy giông bão.