Một phát biểu ngắn của Tổng thống Donald Trump đang khiến cả châu Á chú ý và làm Bắc Kinh đặc biệt cảnh giác. Khi được hỏi liệu ông có nói chuyện với lãnh đạo Đài Loan Lai Ching-te hay không, ông Trump trả lời rất trực tiếp:
“Tôi sẽ nói chuyện với ông ấy. Tôi nói chuyện với tất cả mọi người.”
Dù hiện chưa có xác nhận chính thức về một cuộc điện đàm, chỉ riêng khả năng đó cũng đủ khiến Trung Quốc phản ứng mạnh. Với Bắc Kinh, Đài Loan luôn là “lằn ranh đỏ” nhạy cảm nhất trong quan hệ với Mỹ. Trung Quốc xem hòn đảo này là một phần lãnh thổ của mình và luôn phản đối mọi hình thức tiếp xúc chính thức giữa Washington và Đài Bắc.
Điều khiến câu chuyện lần này trở nên đặc biệt là chưa có tổng thống Mỹ đương nhiệm nào trực tiếp nói chuyện với lãnh đạo Đài Loan kể từ năm 1979, thời điểm Mỹ thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc. Nếu cuộc gọi giữa ông Trump và ông Lai thực sự diễn ra, đó sẽ là một bước đi mang tính lịch sử và chắc chắn khiến căng thẳng Mỹ - Trung gia tăng.
Phía Đài Loan gần như ngay lập tức tỏ thái độ tích cực. Bộ Ngoại giao Đài Loan cho biết Tổng thống Lai Ching-te sẽ “rất vui” nếu có cơ hội trao đổi trực tiếp với ông Trump. Đây không chỉ là phản ứng ngoại giao đơn thuần mà còn cho thấy Đài Loan đang muốn mở rộng hơn nữa quan hệ với Mỹ trong bối cảnh áp lực từ Trung Quốc ngày càng tăng.
Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh liên tục gia tăng sức ép quân sự quanh eo biển Đài Loan. Máy bay chiến đấu và tàu hải quân Trung Quốc xuất hiện gần hòn đảo gần như mỗi ngày. Trung Quốc muốn gửi thông điệp rằng họ sẵn sàng dùng sức mạnh để ngăn Đài Loan tiến xa hơn trên con đường khẳng định vị thế riêng.
Tuy nhiên, thực tế lại đang diễn ra theo hướng ngược lại. Người dân Đài Loan ngày càng có ý thức mạnh mẽ hơn về bản sắc riêng và không muốn bị kiểm soát bởi Bắc Kinh. Tổng thống Lai Ching-te cũng nhiều lần khẳng định tương lai của Đài Loan phải do chính người dân hòn đảo quyết định, không phải do áp lực từ bên ngoài.
Điều khiến Bắc Kinh khó chịu nhất không chỉ là khả năng Mỹ và Đài Loan xích lại gần nhau, mà còn là việc thế giới đang dần thay đổi cách nhìn về Đài Loan. Trong nhiều năm, Trung Quốc cố gắng khiến cộng đồng quốc tế xem Đài Loan chỉ là “vấn đề nội bộ” của họ. Nhưng ngày càng nhiều quốc gia bắt đầu coi Đài Loan là một nền dân chủ cần được bảo vệ trước các mối đe dọa quân sự.
Chuyến thăm Trung Quốc gần đây của ông Trump cũng khiến vấn đề Đài Loan trở thành chủ đề nóng. Chủ tịch Tập Cận Bình được cho là đã cảnh báo rằng các bất đồng liên quan tới Đài Loan có thể dẫn đến “xung đột” nếu không được xử lý cẩn thận. Đó là lời cảnh báo cho thấy Bắc Kinh xem đây là vấn đề cực kỳ nghiêm trọng.
Dù vậy, ông Trump vẫn tiếp tục đưa ra những phát biểu khiến Trung Quốc không thể yên tâm. Ông gần đây còn nói rằng gói bán vũ khí trị giá hàng tỷ USD của Mỹ cho Đài Loan là “một quân bài đàm phán rất tốt” với Bắc Kinh. Phát biểu này cho thấy ông Trump nhìn Đài Loan không chỉ dưới góc độ an ninh mà còn như một phần trong cuộc cạnh tranh chiến lược lớn hơn với Trung Quốc.
Nhiều người theo quan điểm bảo thủ tại Mỹ cho rằng Washington đã quá mềm mỏng với Bắc Kinh trong nhiều năm. Họ tin rằng việc liên tục né tránh để không “làm mất lòng” Trung Quốc chỉ khiến Bắc Kinh ngày càng hung hăng hơn trong khu vực. Vì vậy, việc ông Trump công khai nhắc đến khả năng nói chuyện trực tiếp với lãnh đạo Đài Loan được xem như tín hiệu cho thấy Mỹ có thể sẽ cứng rắn hơn trong tương lai.
Hiện chưa ai biết cuộc điện đàm này có thực sự diễn ra hay không. Một số chuyên gia nhận định khả năng đó vẫn còn thấp, đặc biệt khi Washington đang cố duy trì ổn định quan hệ với Bắc Kinh trước chuyến thăm Mỹ dự kiến của ông Tập Cận Bình vào cuối năm nay.
Nhưng ngay cả khi cuộc gọi không xảy ra, chỉ riêng việc nó được công khai nhắc đến cũng đã đủ khiến tình hình thay đổi. Chỉ vài năm trước, ý tưởng một tổng thống Mỹ đương nhiệm điện đàm với lãnh đạo Đài Loan gần như là điều khó tưởng tượng. Giờ đây, nó đang được bàn luận công khai trước toàn thế giới.
Đó cũng là điều khiến Trung Quốc lo ngại nhất: thế giới không còn im lặng như trước nữa.