Từ khoảnh khắc Tổng thống Donald Trump công khai tuyên bố trên mạng xã hội rằng ông “không thích” và “hoàn toàn không thể chấp nhận” phản hồi chính thức từ Teheran, cả thế giới đã hiểu rõ: cánh cửa hòa bình mà Washington vừa hé mở chỉ cách nay vài ngày đã bị Iran đóng sầm lại. Ngày 10 tháng 5, truyền thông nhà nước Iran xác nhận họ đã gửi văn bản trả lời đề xuất hòa bình 14 điểm. Không một cam kết cụ thể nào về việc xử lý kho uranium làm giàu cao độ – thứ mà Mỹ coi là mối đe dọa chiến lược trực tiếp. Thay vào đó, Teheran đưa ra một loạt điều kiện mới, khiến Nhà Trắng không giấu nổi cơn thịnh nộ.
Iran đòi Mỹ phải dỡ bỏ phong tỏa các cảng biển trước, sau đó mới “từng bước” mở lại eo biển Hormuz. Họ còn yêu cầu sau khi Washington nhượng bộ, hai bên mới bắt đầu thảo luận sâu về chương trình hạt nhân trong vòng 30 ngày tiếp theo. Về phần uranium, Iran đề xuất tự pha loãng một phần ngay trong lãnh thổ, phần còn lại chuyển giao cho “quốc gia thứ ba” – và theo các nguồn tin tình báo, quốc gia đó chính là Nga. Chi tiết này càng trở nên rõ ràng sau cuộc gặp giữa Tổng thống Vladimir Putin và Ngoại trưởng Iran Abbas Arachi, tiếp theo là cuộc điện đàm mà Putin chủ động gọi cho Trump để “đề xuất hỗ trợ”. Phản ứng của Trump lạnh như băng: “Ông hãy giải quyết cuộc chiến Nga-Ukraine trước đi rồi hãy quan tâm đến chuyện này.”
Không dừng lại ở đó, Tổng thống Trump tiếp tục đăng tải thông điệp sắc lẹm, cáo buộc Iran suốt 47 năm qua chỉ biết dùng chiêu trò “kéo dài thời gian” quen thuộc. Trong mắt Washington, Teheran đang lặp lại kịch bản cũ: giả vờ đàm phán để giữ lại năng lực hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Hình ảnh vệ tinh mới nhất từ đảo Kharg cho thấy dầu thô đang rò rỉ ồ ạt ra vịnh Persian. Các bồn chứa đã đầy kín, hoạt động khai thác vẫn tiếp diễn, buộc Iran phải xả dư thừa trực tiếp ra biển. Một thảm họa sinh thái khu vực đang treo lơ lửng, nhưng cũng là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy nền kinh tế Iran đã đến giới hạn chịu đựng.
Giới quan sát chiến lược tại Washington lúc này chỉ còn hai lựa chọn. Một là tiếp tục siết phong tỏa đến mức nghẹt thở, biến Iran thành quốc gia không còn khả năng thở. Hai là phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm phá hủy hạ tầng quân sự và công nghiệp hạt nhân. Điều khiến Trump còn dè chừng chính là nguy cơ thương vong dân thường – thứ sẽ lập tức bị phe Dân chủ và châu Âu lợi dụng để chỉ trích. Thế nhưng châu Âu dường như cũng đang dần nhận ra cán cân đã nghiêng hẳn về phía Mỹ. Hải quân Hoàng gia Anh vừa điều khu trục hạm HMS Dragon tới khu vực với danh nghĩa “bảo vệ an ninh hàng hải eo biển Hormuz”. Bộ Quốc phòng Anh còn tuyên bố đây là bước chuẩn bị cho liên minh đa quốc gia do Anh-Pháp dẫn đầu.
Nhưng dư luận đã chế giễu dữ dội: London và Paris chỉ xuất hiện khi “con hổ đã bị kiềm chế”. Washington gần như không buồn bình luận. Trong mắt giới hoạch định chiến lược Mỹ, những động thái muộn màng này chẳng khác nào đến để hưởng lợi từ chiến thắng. Họ không khen cũng không chê – thái độ im lặng ấy nói lên tất cả. Trong khi London chìm trong hỗn loạn chính trị nội bộ, Washington đã chuyển trọng tâm sang cuộc đối đầu lớn hơn nhiều: Trung Quốc.
Cuộc bầu cử địa phương ngày 7 tháng 5 tại Anh đã khiến Đảng Lao động dưới thời Thủ tướng Keir Starmer mất tới 1.400 ghế – cú sốc chính trị chưa từng có. Starmer tuyên bố sẽ không từ chức, nhưng nghị sĩ Wes Streeting đã đưa ra tối hậu thư công khai trên BBC: nếu đến ngày 11 tháng 5 không có thách thức lãnh đạo, ông sẽ tự mình phát động. Cơn bão chính trị tại số 10 Downing Street khiến vị thế của Starmer lung lay tận gốc. Mỹ không còn quan tâm. Cuộc chơi tại Trung Đông lúc này đã bước vào giai đoạn quyết định.
Và giai đoạn ấy, theo logic lạnh lùng của Nhà Trắng, chỉ là một phần trong ván cờ lớn hơn: kiềm chế Trung Quốc. Từ Venezuela, Iran đến Cuba, tất cả đều là những mắt xích trong cuộc cạnh tranh siêu cường. Trump vẫn chuẩn bị thăm Bắc Kinh, nhưng không phải để “thúc đẩy mua đậu nành và Boeing”. Trước chuyến đi, Bộ Tài chính Mỹ ngày 8 tháng 5 đã công bố lệnh trừng phạt 10 cá nhân và doanh nghiệp Trung Quốc-Hồng Kông bị cáo buộc hỗ trợ Iran sản xuất UAV và tên lửa. Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Mỹ tung thêm biện pháp nhắm vào các thực thể cung cấp hình ảnh vệ tinh cho quân đội Iran – dữ liệu đã giúp Teheran tấn công lực lượng Mỹ.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent chỉ trích thẳng thừng: “Iran là quốc gia tài trợ khủng bố lớn nhất thế giới, còn Trung Quốc mua tới 90% dầu xuất khẩu của Iran. Bắc Kinh đang tài trợ cho kẻ tài trợ khủng bố.” Lời lẽ ấy không còn là ngoại giao nữa. Nó là lập luận chiến lược mới: Iran là nguồn bất ổn, Trung Quốc là nguồn tài chính duy trì bất ổn ấy. Nga gần như bị đẩy ra rìa. Bắc Triều Tiên sửa hiến pháp, Kim Jong-un tuyên bố hai miền Triều Tiên là hai quốc gia riêng biệt và cảnh báo “chiến dịch chặt đầu” sẽ gặp vũ khí hạt nhân – Nhà Trắng gần như không phản ứng. Ưu tiên giờ chỉ còn Iran và Trung Quốc.
Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer còn nói rõ hơn: trong cuộc gặp Trump-Tập, vấn đề Trung Quốc mua dầu Iran sẽ là trọng tâm. “Bất kỳ ai mua dầu Iran đều đang tiếp tay cho cái ác.” Câu nói ấy không để lại khoảng trống ngoại giao. Nếu Trung Quốc tiếp tục mua, Washington sẽ coi Bắc Kinh là bên gián tiếp hỗ trợ tấn công quân Mỹ. Đồng thời, Mỹ đang chuẩn bị trừng phạt thứ cấp – vũ khí kinh tế nguy hiểm nhất – nhắm thẳng vào các ngân hàng Trung Quốc hỗ trợ nhà máy lọc dầu mua dầu Iran.
Bắc Kinh đã phản ứng bằng cách chỉ đạo các tổ chức tài chính phớt lờ trừng phạt Mỹ, viện dẫn luật chống trừng phạt nước ngoài 2021. Trước kỳ nghỉ 1 tháng 5, cơ quan giám sát tài chính Trung Quốc yêu cầu ngân hàng tạm dừng khoản vay mới cho năm nhà máy lọc dầu bị trừng phạt, nhưng vẫn duy trì khoản vay cũ. Đó là nỗ lực “vừa né vừa giữ” – nhưng khi Bộ Thương mại Trung Quốc công khai cứng rắn hơn, hệ thống tài chính Trung Quốc đã bị buộc phải “chịu chết” cùng các doanh nghiệp dầu mỏ. Nếu Washington kích hoạt trừng phạt thứ cấp thực sự, cú sốc sẽ lan ra toàn bộ ngân hàng quốc doanh Trung Quốc, lặp lại bi kịch Nga nhưng ở quy mô khổng lồ hơn.
Chính trong bối cảnh căng thẳng ấy, một diễn biến đáng ngại xảy ra tại eo biển Hormuz ngày 4 tháng 5: một tàu chở hàng treo cờ Trung Quốc bị tấn công, bốc cháy dữ dội. Thông tin thiệt hại bị kiểm soát chặt chẽ. Khả năng hải quân Mỹ gây ra vụ việc gần như bằng không. Nhiều phân tích nghiêng về lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran – hoặc là mệnh lệnh trực tiếp từ Teheran, hoặc hành động tự phát của chỉ huy cấp dưới khi hệ thống chỉ huy đã bắt đầu phân tán dưới áp lực cực đại. Nếu là tín hiệu từ Iran, thì Teheran đang gửi thông điệp rõ ràng tới Bắc Kinh: nếu các ông không hỗ trợ mạnh hơn, mối quan hệ chiến lược cũng không còn được đảm bảo.
Iran lúc này rơi vào thế kẹt thực sự. Họ không thể trông chờ Trung Quốc công khai đối đầu Mỹ. Họ cũng không thể tiếp tục kéo dài mãi mà không bị nghiền nát. Washington hiểu rất rõ: chỉ cần cắt được dòng tiền dầu mỏ từ Trung Quốc, ảnh hưởng của Bắc Kinh tại Trung Đông sẽ suy yếu nghiêm trọng. Đó mới là mục tiêu sâu xa.
Tuần này, thế giới sẽ phải dõi theo hai điểm nóng đồng thời. Một là liệu Trump có ra lệnh chiến dịch quân sự mới nhằm vào Iran hay không. Hai là kết quả chuyến thăm Bắc Kinh của ông. Nếu cuộc gặp không đạt được điều Washington đòi hỏi – đặc biệt là cam kết cắt giảm mua dầu Iran – thì quan hệ Mỹ-Trung sẽ bước sang giai đoạn đối đầu tài chính chiến lược chưa từng có. Không còn là thương mại, không còn là Đài Loan. Đó sẽ là cuộc chiến tiền tệ và năng lượng, nơi Iran chỉ là quân cờ, còn Trung Quốc mới là đối thủ thực sự.
Và khi đó, eo biển Hormuz không chỉ là tuyến đường dầu mỏ. Nó sẽ trở thành chiến trường mà mọi tính toán sai lầm của bất kỳ bên nào cũng có thể châm ngòi cho một cuộc xung đột khu vực lan rộng chưa từng thấy kể từ năm 1979.