Khi tiếng gõ cửa của lịch sử vang lên ở Madrid, người ta mới nhận ra rằng NATO – liên minh quân sự vĩ đại nhất thế kỷ 20 – đã lặng lẽ tắt thở. Không phải trên chiến trường Ukraine hay eo biển Hormuz, mà ngay trong phòng họp của các ngoại trưởng châu Âu. José Manuel Albares, Bộ trưởng Ngoại giao Tây Ban Nha, đã nói ra điều mà cả lục địa đang thì thầm: “Chúng ta phải tự do khỏi sự lệ thuộc. Tự do khỏi sự ép buộc. Dù đó là thuế quan hay đe dọa quân sự, chúng ta không còn có thể dựa vào Hoa Kỳ nữa.” Câu nói ấy không phải lời tuyên chiến, mà là bản cáo trạng. Dưới thời Tổng thống Donald Trump đương nhiệm, Mỹ không chỉ rút lui khỏi cam kết Article 5 – điều khoản phòng thủ tập thể thiêng liêng – mà còn biến nó thành công cụ mặc cả. Châu Âu, lần đầu tiên kể từ sau Thế chiến II, đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc ly hôn chiến lược.
Bài báo của The Telegraph hôm nay đã ghi nhận thực tế phũ phàng: các nước thành viên NATO châu Âu không còn hẹn gặp cấp cao nữa. Họ gọi đó là “vở kịch kéo dài đến hết nhiệm kỳ”. Thay vào đó, họ đang gấp rút xây dựng “quân đội châu Âu” với điều khoản phòng thủ tương tự Article 5. Tây Ban Nha dẫn đầu, Đức hậu thuẫn, Pháp cung cấp hạt nhân. Không còn là giấc mơ viển vông của những năm 1950. Đây là phản ứng sống còn trước một nước Mỹ đang chủ động phá hoại chính liên minh mà mình từng sáng lập. Trump không giấu diếm: ông coi NATO là “gánh nặng”, và ông đã biến nó thành gánh nặng thực sự bằng cách để mặc Ukraine, để mặc Baltic, và để mặc cả châu Âu trước Nga và Trung Quốc.
Trong khi đó, tại Kyiv, một thỏa thuận lịch sử vừa được ký kết. Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius và Bộ trưởng Chuyển đổi Kỹ thuật số Ukraine Mykhailo Fedorov công bố hợp tác sản xuất drone quy mô lớn. Từ drone chiến trường đến drone tấn công tầm xa 1.500 km có khả năng bay sâu vào lãnh thổ Nga mà không bị phát hiện. Putin đã hoảng loạn trước công nghệ này. Cuối tuần qua, ông đã gọi điện cho “người bạn” Donald Trump van xin một lệnh ngừng bắn tạm thời chỉ để tổ chức diễu binh Ngày Chiến thắng 9/5 tại Quảng trường Đỏ. Zelensky đồng ý, đổi lấy thỏa thuận trao đổi 1.000 tù binh mỗi bên. Ukraine giữ lời. Nga thì không. Không một tù binh Ukraine nào được thả. Trump tuyên bố “tôi đã có thỏa thuận”, nhưng thỏa thuận ấy chỉ kéo dài được hai giờ – đủ để Putin diễu binh, không đủ để cứu bất kỳ ai.
Đó không phải là ngoại giao. Đó là trò hề. Và châu Âu đã nhìn thấu. Kaja Kallas, người đứng đầu chính sách đối ngoại Liên minh châu Âu, không ngần ngại chỉ trích: “Lệnh ngừng bắn mà Trump khoe khoang chỉ là trò bịp bợm để bảo vệ cuộc diễu binh của Putin. Ukraine giữ lời, Nga thì không bao giờ giữ lời.” Bà Kallas còn cảnh báo: “Các đối thủ của chúng ta không ngủ. Họ đang tái thiết mạng lưới ảnh hưởng ở châu Âu như trước năm 2022.” Lời bà không chỉ nhắm vào Putin. Nó còn nhắm thẳng vào Trump – người mà nhiều nhà ngoại giao châu Âu giờ đây xem là “yếu đuối và nguy hiểm”.
Cùng lúc ấy, kinh tế châu Âu đang rung chuyển vì cú sốc năng lượng chưa từng có. Chiến tranh Iran mà Trump và Netanyahu khơi mào đã đóng băng eo biển Hormuz gần ba tháng. Aramco CEO Amin Nasser gọi đây là “cú sốc cung cấp năng lượng lớn nhất lịch sử thế giới”: một tỷ thùng dầu bị mất chỉ trong hai tháng, thị trường mất 100 triệu thùng mỗi tuần. Dù eo biển mở lại ngay hôm nay, phải mất nhiều tháng mới cân bằng lại. Nếu kéo dài đến giữa tháng Sáu, phải đợi đến năm 2027 mới bình thường hóa. Đức đã thẳng thắn với dân: Phó Thủ tướng Lars Klingbeil tuyên bố cuộc chiến Iran do Trump gây ra đang “làm chậm lại đà tăng trưởng kinh tế tích cực” và “gây thiệt hại nghiêm trọng”. Trong khi Trump khoe “thời kỳ hoàng kim”, GDP 6%, thì châu Âu đang đối mặt với lạm phát năng lượng, thiếu phân bón, thiếu khí đốt hóa lỏng và cả uranium. Đây không phải suy thoái. Đây là thảm họa chiến lược.
Saudi Arabia cũng đã nhìn rõ. Thái tử Turki al-Faisal – một trong những nhân vật quyền lực nhất vương quốc sau MBS – công khai cáo buộc Trump và Netanyahu cố tình khiêu khích Iran tấn công các nước Ả Rập khác, hy vọng Riyadh sẽ đáp trả và hai bên hủy diệt lẫn nhau. “Họ muốn chúng tôi đánh nhau đến khi không còn nước, không còn dầu, không còn gì cả,” ông nói. Riyadh đã khôn ngoan không rơi vào bẫy. Nhưng thiệt hại đã quá rõ: các cơ sở khử muối, đường ống dầu, kho dự trữ đều trong tầm ngắm. Trump và Netanyahu không chỉ gây chiến với Iran. Họ còn định kéo cả Trung Đông vào hố sâu.
Còn ở châu Á, Trung Quốc đang thử thách giới hạn. Theo Bộ Tham mưu Liên hợp Nhật Bản, máy bay chiến đấu Nhật Bản vừa phải xuất kích khẩn cấp để ngăn chặn máy bay Trung Quốc xâm nhập không phận. Đây không phải sự cố ngẫu nhiên. Nó diễn ra đúng lúc Trump chuẩn bị sang Bắc Kinh gặp Tập Cận Bình. Tokyo và Đài Loan đều nhận ra thông điệp: Mỹ dưới thời Trump đã bỏ rơi họ. Không còn cam kết rõ ràng với Đài Loan. Không còn bảo đảm sắt đá cho Nhật Bản. Trung Quốc và Nga đang phối hợp gây áp lực hải quân và không quân. Trump thì vẫn tự mãn: “Tập Cận Bình là vua. Tôi hợp với ông ấy lắm.” Đó không phải ngoại giao. Đó là ảo tưởng.
Netanyahu, đồng minh cuối cùng còn lại của Trump, cũng không ngần ngại tấn công châu Âu. Văn phòng Thủ tướng Israel vừa ra tuyên bố chỉ trích Liên minh châu Âu “phá sản đạo đức” vì áp đặt trừng phạt bảy nhóm định cư Do Thái bạo lực ở Bờ Tây. EU đã đạt thỏa thuận chính trị về các biện pháp đóng băng tài sản và cấm nhập cảnh. Hungary dưới thời Viktor Orbán từng chặn lại, nhưng nay với chính phủ mới của Péter Magyar, sự đồng thuận đã có. Israel gọi đó là “tùy tiện”. Châu Âu gọi đó là bảo vệ nhân quyền. Cuộc chiến tranh văn minh mà Trump-Netanyahu khoe khoang đang khiến châu Âu càng quyết tâm tách khỏi Washington.
Tất cả những diễn biến này không phải ngẫu nhiên. Chúng là hệ quả trực tiếp của một chính sách “America First” được đẩy đến cực đoan. Trump đã biến Mỹ thành quốc gia không đáng tin cậy. Ông đã giết chết NATO không phải bằng bom đạn mà bằng sự thờ ơ chiến lược. Châu Âu không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự vũ trang. Ukraine không còn trông chờ vào Washington mà chuyển sang hợp tác với Berlin và Paris. Saudi Arabia đang học cách sống sót mà không cần Mỹ làm trọng tài. Nhật Bản và Đài Loan đang nhận ra rằng bảo đảm an ninh của họ giờ nằm ở chính bản thân họ và các đồng minh khu vực.
Lịch sử sẽ ghi nhận khoảnh khắc này như một bước ngoặt. Không phải sự sụp đổ của trật tự thế giới cũ, mà là sự ra đời của trật tự mới – nơi châu Âu tự cường, nơi Trung Đông tự tính toán, nơi châu Á tự bảo vệ. Và ở trung tâm của cơn bão ấy là một Tổng thống Mỹ đang khoe khoang “thỏa thuận” hai giờ đồng hồ trong khi cả hành tinh đang tái cấu trúc liên minh của chính mình. Trump có thể tuyên bố chiến thắng trên mạng xã hội. Nhưng trên bản đồ địa chính trị, ông đang chứng kiến sự tan rã của di sản mà các vị tổng thống tiền nhiệm từng xây dựng bằng máu và tiền bạc.
Châu Âu hôm nay không còn giận dữ. Họ đã vượt qua giai đoạn giận dữ. Họ đang hành động. Với drone tầm xa, với quân đội chung, với chính sách năng lượng độc lập. Họ đang nói lời tạm biệt với một nước Mỹ không còn muốn lãnh đạo. Và lịch sử sẽ phán xét ai là người thực sự đánh mất liên minh vĩ đại nhất thế giới.