Lịch sử địa chính trị hiện đại đang chứng kiến một cuộc chuyển trục đau đớn, nơi những giá trị vốn được coi là bất biến của liên minh xuyên Đại Tây Dương bị đem lên bàn cân đong đếm như những món hàng. Tại Washington, Tổng thống Donald Trump, trong nhiệm kỳ đương nhiệm đầy biến động của mình, đã không còn giữ vẻ ngoại giao lịch thiệp thường thấy. Thay vào đó là một sự lạnh lùng thực dụng: Hoa Kỳ không còn là một "ngân hàng an ninh" không đáy cho những quốc gia chỉ biết hưởng thụ nhưng lại từ chối sẻ chia gánh nặng xương máu.
Cơn giận dữ của Washington không phải là một sự bộc phát nhất thời. Nó là kết quả của một chuỗi những sự khước từ từ phía các đồng minh Châu Âu. Khi Ý quay lưng, Tây Ban Nha đóng cửa các căn cứ dùng chung, và Đức – đầu tàu kinh tế của lục địa – chọn cách "giễu cợt" thay vì hợp tác trong hồ sơ Iran, sợi dây liên kết đã chính thức đứt gãy. Lời tuyên bố của Thủ tướng Đức Rism về việc một quốc gia vĩ đại bị làm cho "bẽ mặt" bởi Tehran không chỉ là một sự công kích cá nhân nhắm vào Trump, mà là một nhát dao đâm vào niềm kiêu hãnh của siêu cường số một thế giới. Đáp lại, một sắc lệnh từ Phòng Bầu dục đã được ban xuống: 5.000 binh sĩ Mỹ sẽ rời khỏi Đức, một con số vượt xa những tính toán ban đầu của Ngũ Giác Đài. Đây không chỉ là sự tái phối trí quân sự; đây là một hình phạt chính trị.
"Base Economy": Khi sự thịnh vượng được bảo chứng bằng họng súng
Để hiểu tại sao Châu Âu, và đặc biệt là Đức, lại run sợ trước bước đi này, chúng ta cần nhìn lại lịch sử của một khái niệm: Nền kinh tế căn cứ (Base Economy). Suốt 80 năm qua, sự hiện diện của quân đội Mỹ không chỉ là lá chắn thép ngăn chặn làn sóng đỏ của Liên Xô hay những tham vọng bá quyền mới, mà còn là một "động cơ vĩnh cửu" thúc đẩy kinh tế cho các quốc gia sở tại.
Nhìn về phía Đông, từ đống đổ nát của Thế chiến II, Nhật Bản đã vươn lên thành một cường quốc nhờ vào "liều thuốc trợ tim" mang tên đơn hàng đặc biệt Tokuzu trong chiến tranh Triều Tiên. Những tập đoàn như Toyota đã được "cứu rỗi từ thiên đường" khi những chiếc xe tải quân sự đầu tiên được xuất xưởng phục vụ quân đội Mỹ. Tại Hàn Quốc, dòng tiền từ các thị trấn căn cứ từng chiếm tới 25% thu nhập quốc dân, tạo tiền đề cho "Kỳ tích sông Hàn". Ở Đông Nam Á, Thái Lan và Philippines đã lột xác từ những nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu thành các mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng toàn cầu nhờ vào mạng lưới hạ tầng hậu cần khổng lồ mà Mỹ đã xây dựng trong chiến tranh Việt Nam.
Cái giá của sự hiện diện đó là gì? Đó là việc các quốc gia này được phép chi tiêu tối thiểu cho quốc phòng – thường chỉ mức 1% GDP – để dồn toàn lực vào giáo dục và hạ tầng. Hoa Kỳ đã đóng vai trò là một "bảo hiểm toàn cầu", tạo ra môi trường ổn định tuyệt đối để các nhà đầu tư rót vốn. Nhưng hãy nhìn vào mặt tối: khi lính Mỹ rút đi, như trường hợp Philippines năm 1992 hay Thái Lan năm 1976, các đô thị sầm uất ngay lập tức rơi vào cảnh đóng băng, hàng chục ngàn người mất việc, và những hệ lụy xã hội của nền kinh tế "phục vụ nhu cầu giải trí" để lại những vết sẹo không thể xóa nhòa.
Đặc ân Marshall và sự "vô ơn" của Berlin
Nếu các nước Châu Á nhận được sự hỗ trợ mang tính chiến thuật, thì Đức lại nhận được một đặc ân mang tính lịch sử: Kế hoạch Marshall. Washington đã đổ vào đây hàng tỷ đô la để hồi sinh một siêu cường công nghiệp ngay sát "miệng cọp" của khối Warsaw. Mục tiêu của NATO khi đó rất rõ ràng: "Keep the Americans in, the Russians out, and the Germans down".
Suốt nhiều thập kỷ, nước Đức đã ngủ quên trong sự an toàn do Mỹ bảo chứng. Họ xây dựng hệ thống phúc lợi xã hội hàng đầu thế giới bằng số tiền lẽ ra phải chi cho quân sự. Họ tận dụng các căn cứ như Ramstein làm trung tâm hậu cần toàn cầu để thúc đẩy ngành cơ khí chính xác. Nhưng khi địa chính trị thế giới thay đổi, khi Hoa Kỳ cần sự ủng hộ của đồng minh trong cuộc chiến với Iran hay sự kiềm chế đối với Bắc Kinh, Berlin lại chọn cách "đu dây".
Sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Đức giờ đây không còn mang tính chất giải giáp hay bảo vệ đơn thuần. Nó đã trở thành một hệ thống "quốc gia trong một quốc gia" với các siêu căn cứ như Landstuhl – nơi cứu sống hàng ngàn binh sĩ Mỹ từ các chiến trường Trung Đông. Việc Đức và các đồng minh EU ngăn cản Mỹ sử dụng không phận hay căn cứ trong chiến dịch Iran không khác gì một hành động phản bội lợi ích cốt lõi của Washington. Đối với một nhà đàm phán sắc bén như Donald Trump, đây là một sự vi phạm hợp đồng không thể dung thứ.
Khi con hổ giấy thay tên: NATO dưới áp lực của "America First"
Thập niên 50, Mao Trạch Đông từng gọi đế quốc Mỹ là "con hổ giấy". Ngày nay, một cách trớ trêu, chính Tổng thống Mỹ lại dùng danh xưng đó để ám chỉ NATO. Một liên minh mà ở đó, các thành viên chỉ muốn hưởng quyền lợi mà không chịu thực hiện nghĩa vụ chi trả 2%, thậm chí 5% GDP cho quốc phòng.
Việc rút 5.000 quân khỏi Đức chỉ là phát súng mở màn. Nếu Ý, Tây Ban Nha tiếp tục giữ thái độ bất hợp tác, một cuộc di cư quân sự quy mô lớn sẽ diễn ra. Nhưng lính Mỹ sẽ đi đâu? Câu trả lời nằm ở sự dịch chuyển sang phía Đông: Ba Lan, Romania và các nước Baltic. Đây là những quốc gia không chỉ sẵn sàng chi trả toàn bộ chi phí đồn trú mà còn thể hiện một thái độ ủng hộ Mỹ tuyệt đối.
Tuy nhiên, cuộc "ly hôn" này không phải không có rủi ro cho Hoa Kỳ. Việc dọn dẹp một hệ thống căn cứ đã tồn tại 80 năm là một cơn ác mộng về hậu cần và pháp lý. Quốc hội Mỹ vẫn duy trì rào cản không cho phép cắt giảm quân số tại Châu Âu xuống dưới mức 76.000. Hơn nữa, việc mất đi bàn đạp Ramstein hay bệnh viện Landstuhl sẽ khiến khả năng phản ứng nhanh của Mỹ tại Trung Đông và Châu Phi bị tê liệt. Nếu kẻ thù ra tay bất ngờ trong lúc Mỹ đang bận "dọn nhà", hậu quả sẽ là thảm họa.
Hồi kết của sự ngây thơ địa chính trị
Chúng ta đang đứng trước một bước ngoặt: Một nước Mỹ không còn chấp nhận sự "hợp tác đôi bên cùng có lợi" theo kiểu cũ, nơi họ gánh vác phần nặng nhọc còn đồng minh thì "nói lời cay đắng". Chiến thuật của Trump rất rõ ràng: dùng sự rút lui để buộc đối phương phải cầu xin sự trở lại. Đó là một đòn tâm lý chiến thượng thừa của một bậc thầy đàm phán, biến sự hiện diện quân sự thành một loại hàng hóa xa xỉ mà nếu không biết trân trọng, người dùng sẽ phải trả giá đắt.
Châu Âu, trong sự "già nua" và chia rẽ của mình, đang đứng trước một thực tế lạnh lùng. Không có Mỹ, đồng Euro sẽ suy yếu, chi phí quốc phòng sẽ bóp nghẹt phúc lợi, và sự ổn định chính trị sẽ tan biến. Mối quan hệ 80 năm này có thể chưa kết thúc ngay lập tức, nhưng cái "đặc ân" mang tên Kế hoạch Marshall đã chính thức lùi vào dĩ quế. Trong kỷ nguyên mới này, lòng tin phải được mua bằng hành động, và an ninh phải được trả bằng tiền mặt.
Hoa Kỳ đang tái định nghĩa lại thế giới. Và trong cuộc chơi này, không có chỗ cho những kẻ đi nhờ xe nhưng lại muốn lái theo ý mình.