Khi khói lửa từ các cuộc không kích của Israel và Mỹ bao trùm bầu trời Tehran vào những ngày cuối tháng 4 năm 2026, một câu ngạn ngữ cổ xưa bất chợt vang vọng qua lời một nhà ngoại giao kỳ cựu: “Còn bạc còn vàng, còn đệ tử; hết cơm hết rượu, hết ông tôi.” Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm đã đúc kết chân lý phương Đông ấy từ hàng trăm năm trước, trong khi phương Tây nhắc nhở rằng “người bạn trong lúc hoạn nạn mới là người bạn thật sự”. Cả hai đều chỉ ra một sự thật phũ phàng về bản chất con người và quan hệ quốc tế: lời thề son sắt chỉ bền vững khi lợi ích song hành. Còn khi hoạn nạn ập đến, mặt nạ đồng minh lập tức rơi rụng, để lộ bộ mặt lạnh lùng của tính toán thuần túy. Và không đâu rõ nét hơn trong mối quan hệ giữa Iran và Nga – một “liên minh chiến lược” được ca ngợi rùm beng suốt hơn thập kỷ, nay tan vỡ chỉ trong im lặng chết chóc.
Ngày 30 tháng 4 năm 2026, cựu Đại sứ Iran tại Nga Nematollah Izadi đã phá tan sự im lặng chính thức của Tehran. Trong cuộc phỏng vấn thẳng thừng với hãng tin Iran, vị nhà ngoại giao lão luyện này đã đưa ra năm tuyên bố sắc lạnh, mỗi câu như một nhát dao mổ xẻ vào trái tim của “đối tác chiến lược” Moscow. Không phải ngẫu nhiên mà ông Izadi – người từng chứng kiến tận mắt những thỏa thuận quân sự, kinh tế giữa hai nước – chọn từ “im lặng” thay vì “phản bội”. Phản bội là hành động công khai, còn im lặng là sự giả vờ vô cảm, là cách Moscow chọn đứng ngoài quan sát trong khi đồng minh của mình đang chịu hỏa lực từ Mỹ và Israel dưới thời Tổng thống Donald Trump đương nhiệm. Lời ông Izadi không chỉ là tiếng nói cá nhân; nó là tiếng kêu tuyệt vọng từ một hệ thống đã đặt cược toàn bộ an ninh quốc gia vào một cường quốc chỉ biết tính toán lợi ích.
Tuyên bố đầu tiên của ông Izadi mang tính lịch sử: Moscow phải chịu trách nhiệm về sự im lặng của mình trước lịch sử. Ông không hô hào khẩu hiệu, không kêu gào phản bội. Ông chỉ chỉ ra sự thật phũ phàng: Nga có khả năng ngăn chặn hoặc ít nhất làm suy giảm quy mô cuộc chiến, nhưng đã chọn không làm gì cả. Trong các đợt căng thẳng trước đây với Israel, Moscow chỉ lên án bằng lời lẽ suông, không cung cấp S-400, không chuyển giao hệ thống phòng không hiện đại, không hỗ trợ tình báo đáng kể. Hệ thống S-300 của Iran đã bị Israel phá hủy năm ngoái; yêu cầu S-400 vẫn nằm trên giấy. Trong khi đó, Nga lại bán S-400 cho Thổ Nhĩ Kỳ – một nước NATO – mà không ngần ngại. Sự im lặng ấy không phải ngẫu nhiên. Nó là lựa chọn chiến lược lạnh lùng.
Ông Izadi tiếp tục mổ xẻ: sự im lặng của Nga không phải do thờ ơ mà có chủ ý. Với cuộc chiến Ukraine kéo dài sang năm thứ năm, Moscow đang thấy rõ lợi ích khổng lồ từ một Iran bị tấn công. Giá dầu và khí đốt tăng vọt – món quà trời ban cho nền kinh tế Nga đang kiệt quệ vì chiến tranh. Thế giới quay sang Trung Đông, Ukraine bị đẩy ra rìa. NATO cạn kiệt vũ khí, Mỹ giảm hỗ trợ cho Kiev để tập trung vào Iran. Hậu quả? Áp lực trên tiền tuyến Nga nhẹ đi, doanh thu năng lượng Nga tăng mạnh, và Tổng thống Trump – người đang tìm cách kết thúc “cuộc phiêu lưu Ukraine” – có thêm đòn bẩy thương lượng. Nga không cần bắn một viên đạn nào mà vẫn thu lợi kép. Đó là lý do Moscow chọn im lặng thay vì hành động. Lợi ích quốc gia Nga vượt trên mọi lời hứa “anh em”.
Tuyên bố thứ tư càng đanh thép: Nga sẽ chọn Israel nếu buộc phải chọn giữa hai bên. Ông Izadi chỉ ra yếu tố nhân khẩu học nhạy cảm – khoảng 2 triệu người nói tiếng Nga tại Israel – và mối quan hệ thực dụng giữa Moscow với Tel Aviv. Nga vẫn là nhà cung cấp dầu mỏ lớn cho Israel, hai bên duy trì kênh liên lạc quân sự chặt chẽ ở Syria để tránh va chạm trực tiếp. Putin không tin tưởng Iran hoàn toàn; ông coi Tehran là “quốc gia phức tạp, khó lường”. Trong khi Iran cung cấp hàng nghìn máy bay không người lái và tên lửa đạn đạo cho Nga ở Ukraine, Moscow lại coi đó chỉ là giao dịch, không phải nghĩa vụ anh em. Hiệp ước Đối tác Chiến lược Toàn diện ký tại Moscow ngày 17 tháng 5 năm 2025, có hiệu lực từ 2 tháng 10 cùng năm và kéo dài 20 năm, đã được Iran ca ngợi như “tình anh em”. Nhưng hiệp ước ấy thiếu điều khoản phòng vệ chung. Nó là hợp đồng kinh doanh: Iran nhận công nghệ hạt nhân, hành lang vận tải Bắc-Nam; Nga nhận vũ khí và thị trường né tránh trừng phạt. Khi thử thách thực sự đến, bản chất giao dịch lộ rõ.
Tuyên bố thứ năm là lời cảnh tỉnh cuối cùng: Iran đã sa vào bẫy lừa dối của Nga. Chính sách “Nhìn về Phương Đông” của Tehran giờ đây lộ rõ điểm yếu chí mạng. Nga không phải đồng minh đáng tin cậy. Ông Izadi kêu gọi Tehran đa dạng hóa quan hệ, đối thoại với châu Âu, giảm phụ thuộc vào Moscow và Bắc Kinh. Những lời này vang lên trong bối cảnh Iran đang bị cô lập toàn diện dưới lệnh trừng phạt Mỹ, và chính phủ Tổng thống đương nhiệm (với Ngoại trưởng Abbas Araghchi) vẫn cố gắng giảm nhẹ tác động bằng cách khẳng định “mối quan hệ đối tác chiến lược cấp cao nhất”.
Phản ứng từ Moscow và Tehran cho thấy khoảng cách không thể lấp đầy. Nga không công kích trực tiếp ông Izadi mà qua kênh chính thức khẳng định “sẽ làm mọi thứ có thể”. Trong cuộc gặp St. Petersburg cuối tháng 4 năm 2026, Putin đã nói với Araghchi rằng Moscow lên án “hành động xâm lược vô cớ” của Mỹ-Israel. Tehran, dưới áp lực nội bộ, vẫn duy trì giọng điệu chính thức ca ngợi liên minh. Nhưng dư luận Iran thì không. Mạng xã hội Iran tràn ngập chế giễu: “S-400 đâu rồi? Su-35 đâu rồi?” Hợp đồng mua 48 chiếc Su-35 trị giá 6 tỷ euro, dự kiến giao 2026-2028, giờ treo lơ lửng. Ngay cả một Phó Chỉ huy Chính trị Vệ binh Cách mạng Hồi giáo cũng thừa nhận công chúng hoang mang trước sự im lặng của Nga và Trung Quốc. Đó là dấu hiệu nội bộ Iran đang rạn nứt sâu sắc: phe cải cách như Izadi thúc đẩy đa phương, trong khi Vệ binh Cách mạng vẫn muốn siết chặt hợp tác với Moscow để chống phương Tây.
Sự im lặng của Nga không chỉ là vấn đề thể diện. Nó là ba vết nứt chiến lược chết người. Thứ nhất, an ninh: Iran tuyên bố quan hệ đối tác chiến lược, nhưng khi Mỹ-Israel hành động, Moscow chỉ lên án suông. Không vũ khí, không phòng không, không ngoại giao mạnh mẽ. Thứ hai, lợi ích quốc gia: Nga đang dồn lực cho Ukraine. Một cuộc xung đột lớn hơn ở Trung Đông chỉ làm phân tán chú ý của Trump khỏi Kiev – điều Moscow mong muốn. Thứ ba, định hướng chiến lược: Iran chia rẽ giữa “Nhìn về Phương Đông” và đối thoại phương Tây. Lời Izadi cung cấp bằng chứng cho phe đối lập: đặt cược an ninh vào Nga là sai lầm.
Hiệp ước 2025 từng được ca ngợi là đỉnh cao hợp tác. Nó bao quát quốc phòng, chống khủng bố, năng lượng (siêu dự án hạt nhân 25 tỷ USD), tài chính né tránh trừng phạt, và hành lang vận tải Bắc-Nam. Iran cung cấp UAV và tên lửa cho Nga; Nga hứa công nghệ và thị trường. Nhưng thiếu cam kết phòng vệ lẫn nhau, hiệp ước ấy chỉ là giao dịch. Iran coi đó là “tình anh em”; Nga coi là cơ hội khai thác. Khi Iran bị tấn công, Moscow chọn im lặng – lựa chọn hợp lý của một cường quốc, nhưng là nỗi đau tột cùng cho Tehran.
Sự im lặng ấy còn đáng sợ hơn phản bội công khai. Phản bội là một lần; im lặng là quá trình kéo dài ảo tưởng. Iran luôn hy vọng Moscow sẽ can thiệp, luôn chờ đợi “đồng minh” hành động, cho đến giây phút cuối cùng mới nhận ra mình đang tự diễn vở kịch một mình. Bài học này đắt giá. Nó cảnh tỉnh mọi quốc gia phụ thuộc vào một cường quốc duy nhất: không có bạn bè vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn. Quan hệ Nga-Iran từ nay sẽ thuần túy giao dịch – năng lượng đổi lấy vũ khí, né trừng phạt đổi lấy im lặng. Không còn ảo tưởng “anh em”.
Và trong bối cảnh Trump đang định hình lại trật tự thế giới, sự im lặng của Putin càng lộ rõ: Moscow không muốn đối đầu trực tiếp với Washington. Họ ưu tiên Ukraine, ưu tiên dầu mỏ, ưu tiên lợi ích riêng. Đối với Iran, vết sẹo này có thể sâu hơn cả những hố bom từ không kích. Thỏa thuận ngừng bắn mong manh, đàm phán dài dòng. Nhưng một điều rõ ràng: Tehran đã tỉnh ngộ. Không còn đặt tất cả trứng vào giỏ Nga. Đó là bài học cho toàn cầu: trong trò chơi quyền lực đại quốc, không ai là quân cờ không thể thay thế. Và sự tỉnh táo, dù muộn màng, vẫn tốt hơn ảo tưởng kéo dài.