Khi Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh đe dọa áp thuế 25% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc nếu Bắc Kinh tiếp tục mua dầu Iran lậu, ông không chỉ mở ra một mặt trận thương mại mới – ông đang biến cuộc khủng hoảng Hormuz thành chất xúc tác cho một cuộc chiến kinh tế toàn cầu mà quy mô vượt xa bất kỳ cuộc phong tỏa hải quân nào. Đây là đòn đánh được tính toán lạnh lùng, kết hợp phong tỏa quân sự với vũ khí kinh tế, nhằm cắt đứt nguồn thu chính của Teheran từ “hạm đội bóng tối” mà Trung Quốc là khách hàng lớn nhất. Nhưng đằng sau vẻ quyết liệt ấy là một chuỗi hệ lụy địa chính trị mà ngay cả các nhà kinh tế hàng đầu Wall Street cũng bắt đầu cảnh báo công khai: liệu Washington có đang tự tay đẩy chuỗi cung ứng toàn cầu vào hỗn loạn, hay đây chính là cách Trump buộc Bắc Kinh, Teheran và cả châu Âu phải trả giá đắt cho việc thách thức ưu thế Mỹ?
Hãy nhìn rõ bản chất chiến thuật. Sắc lệnh mới không dừng lại ở lời đe dọa suông. Nó nhắm thẳng vào các công ty Trung Quốc – từ các nhà máy lọc dầu “teapot” nhỏ lẻ đến các tập đoàn quốc doanh – những thực thể đang mua hơn 1 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày với giá chiết khấu sâu. Đồng thời, Bộ Tài chính Mỹ mở rộng danh sách trừng phạt, cấm các ngân hàng châu Á trung gian. Đây là phiên bản nâng cấp của chiến lược “maximum pressure” nhiệm kỳ đầu, nhưng lần này được hỗ trợ bởi hạm đội Thứ Năm và lệnh phong tỏa toàn cầu, khiến Iran chỉ còn năm tàu qua Hormuz trong 24 giờ. Trump không cần đổ thêm quân; ông dùng kinh tế làm vũ khí chính, buộc Trung Quốc phải chọn giữa lợi ích ngắn hạn với Iran hay rủi ro mất thị trường Mỹ – thị trường tiêu thụ lớn nhất của hàng hóa Trung Quốc.
Địa chính trị mới là nơi câu chuyện trở nên nguy hiểm thực sự. Trong khi Trump bận mở mặt trận thương mại, Bắc Kinh đã tăng tốc xuất khẩu pin mặt trời và công nghệ xanh sang EU, biến cú sốc năng lượng Hormuz thành cơ hội chiếm lĩnh thị trường tái tạo toàn cầu. Nga thì tăng hợp tác quân sự với Iran, cung cấp công nghệ drone và tên lửa siêu thanh, đồng thời bán dầu giá rẻ cho Ấn Độ và Trung Quốc để xây “liên minh bóng tối”. Châu Âu, dù đang đẩy thỏa thuận khí đốt với Na Uy và Algeria, vẫn bị kẹt giữa hai lửa: vừa muốn tự cường năng lượng vừa không dám đối đầu trực tiếp với Trump. Nhật Bản và Hàn Quốc bắt đầu thảo luận liên minh quân sự mới, lo ngại Hormuz chỉ là “buổi tập dượt” cho Biển Đông. Kết quả? Mỹ đang bị cô lập một phần trong chính hệ thống kinh tế do mình dựng lên, trong khi các đối thủ nhân cơ hội viết lại bản đồ thương mại và ảnh hưởng toàn cầu.
Về kinh tế, đòn đánh của Trump đã phản tác dụng ngay lập tức và đau đớn. Thị trường chứng khoán Mỹ rớt mạnh nhất ba tuần, vàng tăng 8%, và các nhà đầu tư đang cược vào thất bại của chiến lược phong tỏa. Khảo sát Ipsos cho thấy 68% cử tri độc lập muốn Trump kết thúc chiến tranh Iran ngay lập tức, trong khi lạm phát năng lượng đe dọa làm lung lay tăng trưởng quý II. Cử tri Mỹ, đặc biệt ở các bang sản xuất ô tô và điện tử, không quan tâm đến “chiến thắng chiến lược” mà họ quan tâm đến giá hàng hóa nhập khẩu tăng vọt. Thượng viện GOP bắt đầu rạn nứt nội bộ về ngân sách quốc phòng 2027, với một số thượng nghị sĩ cảnh báo rằng tariffs mới sẽ giết chết việc làm trong nước nhiều hơn là cứu được. Trump đang thắng ở mặt trận kinh tế-ngoại giao ngắn hạn, nhưng đang thua ở mặt trận chính trị nội bộ trước midterm.
Hơn nữa, sắc lệnh tariffs đang vô tình tạo lợi ích bất ngờ cho Kyiv và các đồng minh châu Âu. Ukraine bị Nga tấn công cơ sở điện lớn nhất trong tuần, nhưng vẫn nhận được cam kết viện trợ gián tiếp từ Mỹ vì Trump không muốn mở thêm mặt trận. Zelenskyy công khai yêu cầu tăng gấp đôi vũ khí tầm xa – một tín hiệu rõ ràng rằng Kyiv đang tận dụng sự phân tâm của Washington. Nhưng rủi ro dài hạn không thể xem nhẹ. Nếu Trung Quốc trả đũa bằng cách bán tháo trái phiếu Mỹ hoặc tăng hỗ trợ quân sự cho Iran, xung đột có thể lan rộng sang Biển Đông. Nếu châu Âu tiếp tục tìm nguồn năng lượng thay thế, NATO sẽ càng rạn nứt. Nếu Ấn Độ và Brazil tiếp tục chỉ trích Trump, Mỹ La Tinh và Nam Á sẽ trở thành sân sau của đối thủ.
Trump hiểu rõ điều này hơn ai hết. Ông không chơi theo quy tắc cũ của Washington. Ông coi sắc lệnh tariffs 25% là cơ hội để buộc Trung Quốc cắt đứt quan hệ với Iran, buộc Saudi Arabia tăng sản lượng dầu kỷ lục, và buộc châu Âu chấp nhận “America First” như tiêu chuẩn mới. Đây là phiên bản cực đoan của học thuyết thương mại mà ông từng áp dụng với Trung Quốc nhiệm kỳ đầu, nhưng lần này được nhân lên bởi sức mạnh hải quân và khủng hoảng năng lượng. Ông tính toán rằng nếu Bắc Kinh nhượng bộ, ông sẽ tuyên bố “hòa bình qua sức mạnh kinh tế” trước midterm. Nếu không, ông có thể đổ lỗi cho “deep state”, các đồng minh hèn nhát, hoặc chính Beijing. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy những siêu cường thường sụp đổ không vì kẻ thù bên ngoài, mà vì họ đánh giá thấp chi phí của chính sức mạnh kinh tế mình sử dụng. Đòn tariffs với Trung Quốc hôm nay có thể là chiến thắng chiến thuật. Nhưng khi chứng khoán rớt, khi giá hàng hóa tăng, khi châu Âu và châu Á tìm đường riêng, câu hỏi sẽ không còn là Iran có quỳ gối hay không – mà là liệu “America First” có thực sự đặt Mỹ lên trên hết, hay chỉ là Trump đang đặt tương lai của siêu cường vào một ván cược thương mại mà thế giới chưa từng thấy ai thắng.