Khi Tổng thống Donald Trump bước lên bục phát biểu trước toàn quốc tối nay, cả thế giới không chỉ nín thở mà còn siết chặt nắm đấm trước một diễn biến có thể định hình lại bản đồ địa chính trị thế kỷ 21. Không phải là lời kêu gọi đoàn kết, không phải là tuyên bố chiến thắng rõ ràng, mà là một chuỗi lời lẽ lủng củng, năng lượng thấp và những đe dọa thô bạo khiến giá dầu thô Mỹ vọt lên vượt 103 đô la một thùng, Brent chạm ngưỡng 106 đô la, chứng khoán lao dốc và đồng minh lo ngại. Đây không chỉ là một bài phát biểu – đây là khoảnh khắc lịch sử mà Washington tự tay mở ra cánh cửa hỗn loạn, nơi chiến tranh Iran không còn là cuộc “giải phẫu chính xác” mà trở thành vết thương rỉ máu cho cả khu vực và nền kinh tế toàn cầu.
Những “lá bài” mà Trump khoe khoang với giọng điệu như một tay cờ bạc Las Vegas hóa ra lại là ảo tưởng nguy hiểm. Ông tuyên bố “chúng ta có tất cả các lá bài, Iran không có lá bài nào”. Nhưng Strait of Hormuz – eo biển hẹp chỉ rộng 21 hải lý, nơi 21% nguồn cung dầu mỏ thế giới chảy qua mỗi ngày – đang nằm chắc trong tay Tehran. Iran đã chứng minh khả năng phong tỏa bằng tên lửa đạn đạo, drone Shahed và lực lượng vệ binh cách mạng, biến eo biển thành bẫy chết người cho bất kỳ hạm đội nào cố chen vào. Trump không chỉ thừa nhận thực tế đó mà còn đẩy gánh nặng cho các nước khác: “Hãy xây dựng lòng can đảm muộn màng, hãy tự mình chiếm lấy nó”. Lời nói ấy không phải là chiến lược, mà là sự thoái thác trắng trợn, biến Mỹ từ siêu cường dẫn dắt thành kẻ đứng ngoài quan sát, để lại cho Ả Rập Xê Út, UAE hay Ấn Độ tự xoay xở với một Iran đã bị “giải phẫu” nhưng vẫn đủ sức làm tê liệt tuyến đường huyết mạch năng lượng toàn cầu.
Càng nguy hiểm hơn là những lời đe dọa trực tiếp nhằm vào hạ tầng dân sự. Trump công khai tuyên bố nếu không có thỏa thuận, Mỹ sẽ “đánh mạnh và có thể đồng thời” vào “từng nhà máy phát điện” của Iran, đồng thời ngầm đe dọa các cơ sở dầu mỏ – mục tiêu “dễ nhất” mà ông vẫn chưa chạm tới để “cho họ cơ hội sống sót”. Trong luật chiến tranh quốc tế, tấn công có chủ đích vào lưới điện dân sự, nơi cung cấp điện cho bệnh viện, nhà máy nước và dân thường, chính là vi phạm nguyên tắc phân biệt mục tiêu quân sự – dân sự. Đây không phải là “áp lực tối đa” mà là món quà tuyên truyền vàng ròng trao cho chế độ Hồi giáo Iran. Họ chỉ cần cắt ghép đoạn video này, phát đi phát lại trên truyền hình nhà nước, để khơi dậy lòng căm thù dân tộc: “Người Mỹ muốn đưa chúng ta về thời kỳ đồ đá”. Trump, với giọng điệu như nhân vật phản diện phim hoạt hình, đã biến một cuộc chiến vốn đã phức tạp thành cuộc xung đột ý thức hệ, nơi Tehran có thể huy động hàng triệu người Iran – dù họ ghét chế độ – đứng lên bảo vệ tổ quốc trước “kẻ thù ngoại xâm”.
Hãy nhìn kỹ hơn vào bối cảnh quân sự. Chiến dịch “cắt đầu” Iran mà Trump và Netanyahu khởi xướng đã đạt được những đòn đánh ban đầu: các cơ sở hạt nhân bị vô hiệu hóa, chỉ huy cấp cao thiệt mạng, lực lượng không quân Iran tan vỡ. Nhưng giai đoạn tiếp theo lại lộ rõ kẽ hở chết người. Iran không còn là cường quốc hạt nhân tiềm tàng, nhưng họ vẫn kiểm soát eo biển bằng chiến thuật du kích hiện đại – drone giá rẻ, mìn biển, tên lửa hành trình di động. Việc Trump tuyên bố “Iran đã bị tiêu diệt, phần khó khăn đã xong” trong khi chính ông thừa nhận họ vẫn có khả năng tấn công tàu chở dầu và căn cứ Mỹ ở các nước láng giềng là một mâu thuẫn chết chóc. Thị trường không bị lừa: dầu thô tăng vọt không phải vì “Iran thổi tàu”, mà vì nỗi sợ hãi thực sự rằng xung đột sẽ lan rộng. Các nhà phân tích quân sự tại Lầu Năm Góc chắc hẳn đang lắc đầu: một siêu cường không thể tự mình bảo vệ tuyến đường biển quan trọng nhất thế giới, lại còn kêu gọi đồng minh “tự chiếm lấy” – đây là công thức cho sự hỗn loạn khu vực, nơi Nga và Trung Quốc sẽ nhảy vào lấp khoảng trống, cung cấp vũ khí và tình báo cho Iran để đổi lấy ảnh hưởng lâu dài.
Geopolitically, bài phát biểu này là đòn bảy làm lung lay nền tảng đồng minh. Châu Âu, vốn đã mệt mỏi với chính sách “America First”, giờ đây thấy rõ Mỹ không còn là người gác cổng. Khi Trump nói “các nước nhận dầu qua Hormuz phải tự mình trân trọng và chiếm lấy nó”, ông đang viết lại sách giáo khoa ngoại giao: không còn là lãnh đạo liên minh, mà là nhà thầu phụ. NATO – tổ chức mà Trump từng gọi là “hổ giấy” – giờ đây càng thêm lý do để nghi ngờ cam kết của Washington. Các nước Arab Sunni, dù ghét Iran, cũng không thể chấp nhận một Mỹ bỏ rơi eo biển rồi quay sang bảo “các anh tự lo”. Kết quả? Một trật tự Trung Đông mới, nơi Riyadh và Abu Dhabi có thể buộc phải ký các thỏa thuận ngầm với Tehran để ổn định giá dầu, hoặc tệ hơn, mở cửa cho Bắc Kinh xây dựng cảng quân sự mới. Trump khoe “chúng ta hoàn toàn độc lập với Trung Đông”, nhưng thực tế phũ phàng: ngay cả khi Mỹ là nhà sản xuất dầu lớn nhất nhờ “drill baby drill”, giá dầu toàn cầu vẫn chi phối giá xăng nội địa. Lạm phát đang tăng, chuỗi cung ứng gián đoạn, và người Mỹ bình thường – những người mà ông tuyên bố “sẽ thấy giá xăng giảm nhanh chóng” – đang phải trả giá đắt cho giấc mơ “kết thúc nhanh chóng”.
Những tuyên bố kinh tế trong bài phát biểu càng lộ rõ khoảng cách giữa hùng biện và hiện thực. Trump khoe “không lạm phát”, “thị trường chứng khoán cao kỷ lục 53 lần”, “18 nghìn tỷ đô la đầu tư”. Nhưng đêm nay, khi ông nói, Dow Jones đã đỏ lửa, Nasdaq trượt dốc, và giá xăng nội địa nhảy vọt. Ông đổ lỗi cho “các cuộc tấn công khủng bố điên cuồng của Iran”, nhưng chính chính sách của ông – rút khỏi JCPOA năm 2018, áp lực tối đa, rồi leo thang thành chiến tranh nóng – đã châm ngòi cho vòng xoáy này. Việc ông nhắc lại “chúng ta đã chinh phục Venezuela trong vài phút” như một chiến công hiển hách càng khiến giới phân tích quốc tế kinh ngạc. Venezuela không bị “chinh phục” mà đang chìm trong hỗn loạn nội bộ sau các cuộc can thiệp gián tiếp; tuyên bố như vậy chỉ làm tăng thêm hình ảnh một siêu cường đang tự kể chuyện cổ tích để che đậy thất bại.
Và rồi, khoảnh khắc đau lòng nhất: Trump kể về chuyến thăm Dover Air Force Base, nơi quan tài các binh sĩ Mỹ trở về, và khẳng định “mọi gia đình đều nói: Thưa ngài, hãy hoàn tất nhiệm vụ”. Những gia đình ấy, theo các nguồn tin độc lập, không phải ai cũng đồng tình. Một số đã công khai đặt câu hỏi: tại sao con trai, chồng họ phải hy sinh cho một cuộc chiến mà Washington không tham khảo đồng minh, không có kế hoạch hậu chiến rõ ràng? Việc Trump đội mũ MAGA khi viếng thăm quan tài đã gây tranh cãi; giờ đây, ông dùng nỗi đau ấy để biện minh cho “hoàn tất sứ mệnh”. Đó là cách thức cổ điển của chính trị gia: biến mất mát thành động lực, nhưng khi thiếu chiến lược tổng thể, nó chỉ trở thành bi kịch.
Nhìn rộng ra, bài phát biểu này phơi bày giới hạn của học thuyết Trump: “sức mạnh qua sự hỗn loạn”. Ông tự hào đã “chấm dứt thỏa thuận hạt nhân tồi tệ của Obama”, nhưng chính việc dỡ bỏ một phần trừng phạt dầu mỏ Iran dưới thời ông đã giúp Tehran tích tụ hàng chục tỷ đô la để mua drone và tên lửa từ Nga. Trong khi đó, Nga – nước đang bị Mỹ trừng phạt vì Ukraine – lại được phép bán dầu tự do hơn, và các nghị sĩ Duma thậm chí được mời tham quan Điện Capitol. Iran và Nga đang siết chặt liên minh, Trung Quốc mua dầu giá rẻ, và Mỹ thì một mình gánh trách nhiệm quân sự. Đây không phải là “kết thúc mối đe dọa hạt nhân Iran” mà là mở ra kỷ nguyên mới: một Trung Đông đa cực, nơi Washington mất dần vị thế định hình.
Những người ủng hộ Trump có thể lập luận rằng ông đang “làm những gì các tổng thống trước không dám”. Nhưng lịch sử sẽ phán xét khác. Chiến tranh Iraq 2003 đã dạy chúng ta rằng “thắng nhanh” trên chiến trường không đồng nghĩa với thắng lợi chiến lược. Iran hôm nay không phải Iraq 2003; họ có chiều sâu chiến lược, đồng minh, và khả năng chiến tranh bất đối xứng. Việc Trump hứa “hoàn tất trong hai đến ba tuần” và “Iran sẽ tự mở eo biển để bán dầu” nghe như lời tiên tri mơ hồ, không dựa trên tình báo hay kế hoạch hậu xung đột. Thị trường không chờ lời hứa; họ phản ứng với thực tế: chuỗi cung ứng dầu bị đe dọa, lạm phát năng lượng lan sang châu Âu và châu Á, và nguy cơ suy thoái toàn cầu đang lù lù phía trước.
Trong bối cảnh đó, bài phát biểu tối nay không chỉ là thất bại truyền thông mà là sai lầm chiến lược có hệ thống. Nó làm suy yếu uy tín Mỹ, trao vũ khí tuyên truyền cho kẻ thù, đẩy đồng minh vào thế cô lập và buộc người dân Mỹ phải trả giá bằng tiền xăng và an ninh dài hạn. Khi Trump kết thúc bằng lời “Thượng đế phù hộ Quân đội Mỹ”, cả thế giới không chỉ lắng nghe mà còn tự hỏi: liệu siêu cường này còn đủ sức lãnh đạo hay chỉ đang tự mình tạo ra những vết thương mới? Câu trả lời, đáng buồn thay, đang nằm trong những con số đỏ chót trên bảng điện tử Wall Street và những cột khói đen bốc lên trên mặt nước eo Hormuz.