Khi Tổng thống Donald Trump bước ra trước quốc dân Mỹ trong bối cảnh chiến dịch quân sự bước sang ngày thứ 32, không khí không phải là chiến thắng vang dội mà là một lời khẳng định thép: Hoa Kỳ đang tiến gần mục tiêu nhưng chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Câu hỏi đặt ra không còn là liệu chiến tranh có kết thúc sớm hay không, mà là liệu kế hoạch “kết thúc nhanh gọn” của ông Trump có đang tan vỡ trước sức kháng cự dai dẳng của Iran – một đối thủ không chỉ chơi theo luật lệ truyền thống mà đang biến chính địa lý và thời gian thành vũ khí.
Những phát biểu của Trump không hề che giấu: chiến dịch vẫn duy trì cường độ cao, các mục tiêu quân sự sắp hoàn tất, nhưng nếu cần, “những hành động mạnh mẽ hơn” sẽ được triển khai chỉ trong vài ngày tới. Ông so sánh cuộc xung đột hiện tại với Thế chiến I, Thế chiến II và Chiến tranh Triều Tiên, nhấn mạnh rằng đây không phải là một cuộc phiêu lưu ngắn hạn mà là một phần của lịch sử dài hơi. Thế nhưng, chỉ 32 ngày đã đủ để thị trường toàn cầu run rẩy. Hợp đồng tương lai S&P 500 mất hơn 550 tỷ đô la giá trị vốn hóa chỉ trong chớp mắt. Bitcoin, vàng, bạc lao dốc, trong khi giá dầu vọt lên và xăng Mỹ vượt mốc 1,05 đô la/lít – mức cao nhất kể từ 2022. Đây không phải là cú sốc tạm thời; đây là lời cảnh báo rằng cuộc chiến đã chạm đến mạch máu kinh tế toàn cầu.
Iran không hề nao núng. Thay vì đầu hàng, Tehran tiếp tục triển khai các đợt tên lửa nhắm vào Israel và tăng cường hiện diện tại Vùng Vịnh. Quan trọng hơn, họ đã thiết lập cơ chế kiểm soát thực tế tại Eo biển Hormuz – tuyến động mạch mang 20% lượng dầu thô toàn cầu. Mọi tàu thương mại buộc phải khai báo chi tiết hành trình, chủ sở hữu, thủy thủ đoàn, hàng hóa cho Vệ binh Cách mạng Hồi giáo. Sau kiểm tra, quyền đi qua chỉ được cấp nếu đáp ứng các điều kiện chính trị và quốc tịch. Thanh toán thậm chí có thể bằng nhân dân tệ hoặc tài sản số. Đây không phải hành động của một bên đang suy yếu. Đây là đòn bẫy chiến lược được tính toán kỹ lưỡng, biến vị trí địa lý thành công cụ siết cổ kinh tế đối phương.
Trong khi đó, hệ thống năng lượng thế giới đang rạn nứt. Tuyến vận chuyển thay thế qua Biển Đỏ bị đe dọa bởi lực lượng Houthi. Qatar – trung tâm khí hóa lỏng lớn nhất thế giới – mất gần 1/5 công suất sản xuất, tương đương hơn 3% tổng công suất toàn cầu. Hơn 450 triệu thùng dầu đã bị loại khỏi chuỗi cung ứng, vượt xa lượng dự trữ chiến lược Mỹ có thể giải phóng. Nếu kéo dài thêm 10 ngày, thâm hụt sẽ tăng thêm 110 triệu thùng. Tổ hợp hóa chất Sadara khổng lồ tại Ả Rập Xê Út – trị giá hơn 20 tỷ đô la – phải đóng cửa hoàn toàn, kéo theo hàng loạt nhà máy châu Á cắt giảm sản lượng. Phân bón ure – nguyên liệu sống còn cho nông nghiệp toàn cầu – tăng giá vọt vì phụ thuộc khí tự nhiên từ Qatar. Lưu huỳnh – nguyên liệu cho axit sulfuric trong luyện kim – cũng bị siết chặt khi gần một nửa lượng giao dịch quốc tế đi qua Hormuz. Hậu quả không dừng lại ở năng lượng; nó đang lan sang thực phẩm, công nghiệp và an ninh lương thực của hàng tỷ người.
Khi căng thẳng kéo dài đến giữa tháng Tư, các nhà phân tích dự báo giá dầu Brent khó duy trì dưới 90 đô la cả năm. Không phải thiếu hụt tuyệt đối, mà là sự mất cân đối cung-cầu nghiêm trọng. Và Trump vẫn khẳng định: khi chiến tranh kết thúc, Iran sẽ quay lại thị trường dầu mỏ, giá năng lượng sẽ giảm. Nhưng thực tế phũ phàng: ngay cả khi Hormuz mở lại ngay lập tức, Iraq và Kuwait cần 3-4 tháng để phục hồi sản lượng. Chuỗi cung ứng toàn cầu không thể chữa lành chỉ trong vài tuần.
Bên trong Iran, cục diện quyền lực đang chuyển dịch theo hướng cứng rắn hơn bao giờ hết. Các đợt không kích Mỹ đã làm suy giảm tầng lớp lãnh đạo cấp cao, nhưng khoảng trống ấy nhanh chóng được lấp đầy bởi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo dưới sự lãnh đạo của Tướng Ahmad Vahidi. Nhân vật này – từng chỉ huy Lực lượng Quds từ 1988-1997, có hồ sơ dày đặc về chiến tranh bất đối xứng, hợp tác với Hezbollah và bị Interpol truy nã – giờ đứng đầu một hội đồng quân sự chi phối toàn bộ quyết định then chốt. Tổng thống Masoud Pezeshkian, dù mang tiếng ôn hòa, đã thất bại trong việc bổ nhiệm nhân sự cấp cao. Quyền lực thực tế không còn nằm ở hành lang hành pháp mà thuộc về các tướng lĩnh IRGC. Đây là bước ngoặt chiến lược: Iran không còn là một quốc gia thông thường; nó đã trở thành một cỗ máy chiến tranh bất đối xứng do lực lượng tinh nhuệ kiểm soát, sẵn sàng kéo dài xung đột để làm mòn ý chí đối phương.
Trump hiểu rõ điều đó. Ông cử Phó Tổng thống JD Vance tiếp xúc trực tiếp với giới lãnh đạo tôn giáo Iran nhằm tìm kiếm thỏa thuận ngừng bắn. Mục tiêu công khai là “đạt được thỏa thuận rõ ràng” để tuyên bố chiến dịch hoàn thành về mặt chiến lược. Nhưng Iran đang chơi trò cờ thời gian. Dù mất 90% quy mô tấn công so với cao điểm, họ vẫn duy trì tần suất đủ để giữ eo biển trong trạng thái hỗn loạn, buộc các cơ sở dầu khí tạm dừng và khiến toàn khu vực sống trong lo sợ. Đây không phải chiến lược thắng nhanh; đây là chiến lược làm kiệt quệ kẻ mạnh hơn.
Bài toán hạt nhân càng làm phức tạp hóa mọi thứ. Trump tuyên bố các cơ sở làm giàu uranium của Iran đã bị phá hủy, vật liệu chôn vùi dưới đống đổ nát, và bất kỳ nỗ lực khôi phục nào cũng mất nhiều tháng. Thế nhưng, nếu một phần uranium đã được di chuyển trước khi không kích – như một số nguồn tình báo nghi ngờ – thì mục tiêu chiến lược phải thay đổi từ phá hủy hạ tầng sang thu giữ vật liệu. Điều đó giải thích tại sao Washington không loại trừ khả năng can thiệp sâu hơn, thậm chí triển khai lực lượng trên bộ. Một sự rút lui nửa vời sẽ là thảm họa chiến lược dài hạn.
Hơn nữa, nguồn lực Mỹ không phải vô hạn. Đề nghị chuyển hệ thống Patriot từ Ba Lan sang Vùng Vịnh đã bị Warsaw từ chối thẳng thừng – ưu tiên bảo vệ không phận châu Âu trước nguy cơ từ Nga vẫn cao hơn. Đây là bài toán đa mặt trận quen thuộc: khi mở rộng chiến trường, bạn phải chấp nhận rủi ro tạo khoảng trống an ninh ở nơi khác. Putin đang theo dõi. Bắc Kinh cũng vậy. Toàn bộ trật tự địa chính trị đang bị thử thách.
Iran đang chứng minh rằng sức chịu đựng của họ vượt xa những tính toán ban đầu của Washington. Dù thiệt hại nặng nề về hải quân, không quân và hạ tầng, khả năng phản công bằng tên lửa và drone vẫn đủ để duy trì áp lực. Họ không cần thắng; họ chỉ cần không thua. Và mỗi ngày trôi qua, chi phí cho Mỹ càng tăng – cả về kinh tế lẫn chính trị nội bộ. Trump muốn kết thúc chiến dịch với một thỏa thuận “chiến thắng”, nhưng Tehran dường như đang chờ đợi khoảnh khắc ý chí của Washington lung lay trước áp lực nội địa và quốc tế.
Khi nhìn lại, cuộc xung đột này đã vượt xa khuôn khổ một cuộc chiến cục bộ. Nó đang định hình lại bản đồ năng lượng toàn cầu, thử thách niềm tin của đồng minh Mỹ, và buộc các cường quốc phải tính toán lại chiến lược dài hạn. Trump có thể sở hữu “sức mạnh vô song”, nhưng Iran đang chứng minh rằng trong chiến tranh hiện đại, ý chí và khả năng chịu đựng đôi khi còn quan trọng hơn hỏa lực. Liệu kế hoạch kết thúc sớm có thành hiện thực? Hay chúng ta đang chứng kiến sự khởi đầu của một cuộc đối đầu kéo dài, nơi mỗi bên đều tin rằng thời gian đứng về phía mình? Câu trả lời, đáng sợ thay, vẫn đang được viết bằng máu, dầu và lửa tại Eo biển Hormuz.