Khi những quả bom xuyên boong-ke Mỹ-Israel rền vang trên bầu trời Iran mùa xuân 2026, cả thế giới chứng kiến một bi kịch chiến lược chưa từng có: “thành phố ngầm” – công trình phòng thủ đắt đỏ nhất lịch sử Cộng hòa Hồi giáo – đang sụp đổ từng khối bê tông thép. Hàng tỷ đô la, hàng thập kỷ bí mật, hàng ngàn tên lửa chiến lược được chôn sâu dưới lòng đất nay chỉ còn là đống đổ nát cháy khét. Và đằng sau lớp khói lửa ấy, một sự thật lạnh lùng hơn cả bom đạn đang lộ diện: Iran không còn tiền, không còn lựa chọn, buộc phải xuống thang.
Đó không phải là một quyết định chiến thuật thông thường. Đó là sự sụp đổ của toàn bộ mô hình “kháng cự kinh tế + phòng thủ ngầm” mà Tehran xây dựng suốt 45 năm. Tổng thống Masoud Pezeshkian – người lên nắm quyền giữa năm 2024 với lời hứa cắt giảm lãng phí quân sự và bình thường hóa quan hệ phương Tây – giờ đây đứng trước một di sản kinh hoàng. Ông không tạo ra cuộc chiến, nhưng ông phải gánh chịu hậu quả. Và ông hiểu rõ: tiếp tục leo thang đồng nghĩa với tự sát kinh tế.
Hãy nhìn vào những con số phũ phàng. Năm 2024, xuất khẩu dầu mỏ chiếm tới 25% GDP Iran. Đến năm 2025, khi eo biển Hormuz bị siết chặt và các lệnh phong tỏa toàn diện được áp đặt, nguồn thu chủ lực này gần như biến mất. Thêm 5% GDP từ xuất khẩu thép cũng tan biến. Lạm phát vọt lên 40%, tăng trưởng kinh tế về zero. Tháng 12/2025, hàng triệu người Iran đổ ra đường biểu tình. Chính quyền đáp lại bằng bạo lực: hàng chục nghìn người thiệt mạng. Tháng 1/2026 trở thành một trong những tháng đẫm máu nhất lịch sử hiện đại của đất nước này. Rồi chiến tranh bùng nổ. Giá thực phẩm tăng 50% chỉ trong 30 ngày. Internet bị cắt toàn quốc. Hệ thống y tế, tài chính, chuỗi cung ứng tê liệt hoàn toàn.
Trong bối cảnh ấy, việc Pezeshkian công khai “xin lỗi” các nước láng giềng chỉ một tuần sau khi xung đột nổ ra ngày 7 tháng 7 không phải là dấu hiệu của sự hèn nhát. Đó là tiếng kêu cứu của một nhà lãnh đạo dân sự đang cố gắng kéo đất nước khỏi vực thẳm. Ông nói rõ: “Chúng tôi không có ý định tấn công các quốc gia láng giềng. Họ là anh em của chúng tôi.” Hội đồng lâm thời thậm chí ra quyết định cấm lực lượng vũ trang tấn công các nước lân cận trừ khi bị tấn công từ lãnh thổ của họ. Động thái ấy là nỗ lực hạ nhiệt khẩn cấp nhằm cứu vãn những gì còn sót lại của nền kinh tế.
Nhưng quyền lực thực sự ở Tehran chưa bao giờ nằm trong tay tổng thống dân sự. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – lực lượng nắm giữ cả quân sự lẫn kinh tế ngầm – lập tức phản ứng. Chỉ vài giờ sau, Ali Larijani xuất hiện với tuyên bố cứng rắn: “Iran không xin lỗi bất kỳ ai.” Cuộc đối đầu nội bộ giữa tổng thống và IRGC càng lộ rõ khi Khamenei đã mất. Không còn “lãnh tụ tối cao” làm trọng tài, Iran đang trượt vào tình trạng quyền lực phân mảnh nguy hiểm. Pezeshkian muốn cứu kinh tế. IRGC muốn tiếp tục “chiến tranh cách mạng”. Và người dân Iran đang chết dần vì đói, vì bom, vì lạm phát.
Chiến lược “thành phố ngầm” từng được ca ngợi là thiên tài phòng thủ. Hàng chục căn cứ bí mật chứa tên lửa đạn đạo tầm xa, được thiết kế để sống sót qua bất kỳ cuộc không kích nào. Thế nhưng công nghệ bunker-buster của Mỹ-Israel đã biến chúng thành bẫy tử thần. Mỗi quả bom không chỉ phá hủy kho vũ khí mà còn xóa sổ niềm tin chiến lược của toàn bộ hệ thống. Iran đã dồn hàng tỷ đô la vào những công trình không sinh lời thay vì đầu tư vào dân sinh. Giờ đây, chính những “lá chắn” ấy trở thành gánh nặng chí mạng. Chúng không cứu được đất nước, mà còn đẩy đất nước vào khủng hoảng.
Và rồi, dấu hiệu rõ ràng nhất của sự xuống thang xuất hiện tại eo biển Hormuz – tuyến huyết mạch mà Iran từng coi là “vũ khí tối thượng”. Trong nhiều tháng, Tehran siết chặt eo biển, đẩy giá dầu toàn cầu tăng vọt, hy vọng tạo áp lực lên Washington và các đồng minh. Chiến lược ấy dựa trên tính toán cổ điển: làm tổn thương kinh tế thế giới để buộc Mỹ vào bàn đàm phán bất lợi. Donald Trump – Tổng thống đương nhiệm – đã nhiều lần cảnh báo Tehran về “giá phải trả” nếu tiếp tục con đường này. Nhưng đến tháng 4/2026, Iran không còn sức để duy trì đòn bẩy ấy.
Chỉ trong vòng hai ngày, Tehran cho phép 20 tàu Pakistan, sau đó là tàu Trung Quốc, và hàng chục tàu chở dầu khác đi qua. Hôm 29/5/2026, nhà báo nước ngoài được Iran dẫn ra hiện trường ghi nhận khoảng 90 tàu đang di chuyển hai chiều. Đó không phải là dấu hiệu kiểm soát. Đó là dấu hiệu tuyệt vọng. Iran đang hy sinh lợi thế chiến lược để đổi lấy dòng tiền khẩn cấp. Napoleon từng nói: “Để thắng một cuộc chiến, cần ba thứ: tiền, tiền và tiền.” Tehran giờ đây đang chứng minh câu nói ấy theo cách đau đớn nhất.
Từ góc nhìn địa chính trị, quyết định này mang tính bước ngoặt. Mỹ dưới thời Trump gần như không phụ thuộc vào dầu Hormuz – chỉ khoảng 1% lượng dầu qua eo biển cập cảng Mỹ. Lợi thế thực sự của Iran không phải là chặn dầu cho Mỹ, mà là gây gián đoạn toàn cầu, đẩy giá năng lượng lên cao, từ đó tạo áp lực từ châu Âu, châu Á và các nước vùng Vịnh lên Washington. Giờ đây, khi dòng chảy dầu được khơi thông, giá dầu giảm, đòn bẩy ấy tan vỡ. Iran không còn công cụ để ép Trump ngồi vào bàn đàm phán. Họ chỉ còn cách chờ đợi sự suy kiệt của chính mình.
Nhưng đừng vội nghĩ rằng Iran đã hoàn toàn đầu hàng. Việc nới lỏng Hormuz là sự đánh đổi sinh tồn ngắn hạn. IRGC vẫn duy trì lập trường cứng rắn trên chiến trường. Các cuộc tấn công đáp trả vẫn diễn ra, dù quy mô đã thu hẹp. Nội bộ Tehran vẫn đang rạn nứt giữa phe dân sự muốn cứu kinh tế và phe quân sự muốn “chiến đấu đến cùng”. Và Khamenei vắng mặt đã để lại khoảng trống quyền lực mà chưa ai lấp đầy được.
Trong bối cảnh ấy, chính sách “áp lực tối đa” của Trump càng phát huy hiệu quả. Không cần đổ bộ bộ binh, không cần chiến tranh dài hơi, Washington chỉ cần duy trì phong tỏa kinh tế và hỗ trợ không kích chính xác là đủ để khiến Tehran kiệt quệ. Chiến lược này không chỉ làm suy yếu Iran mà còn gửi thông điệp rõ ràng đến toàn bộ “trục kháng cự”: Hizbullah, Houthis, Assad – ai cũng có thể bị đặt vào tình thế tương tự nếu chọn con đường đối đầu.
Đối với khu vực, sự xuống thang của Iran mang lại tia hy vọng mong manh. Các nước vùng Vịnh – từng là mục tiêu tấn công – giờ đây có thể thở phào. Saudi Arabia, UAE, Bahrain không còn phải sống trong nỗi lo tên lửa Iran. Israel cũng có thêm khoảng thở để củng cố phòng thủ. Nhưng hòa bình thực sự vẫn còn xa vời. Bởi vì một khi Iran sụp đổ hoàn toàn, khoảng trống quyền lực sẽ mở ra – và lịch sử Trung Đông đã quá nhiều lần chứng minh rằng khoảng trống ấy thường được lấp đầy bởi hỗn loạn, chứ không phải ổn định.
Người dân Iran hôm nay đang đứng trước ngã ba đường lịch sử. Họ có thể tiếp tục để IRGC dẫn dắt đất nước vào vòng xoáy chiến tranh và nghèo đói. Hoặc họ có thể buộc giới lãnh đạo phải chọn con đường mà Pezeshkian từng hứa hẹn: cắt giảm lãng phí quân sự, mở cửa kinh tế, trở lại với cộng đồng quốc tế. Nhưng để làm được điều đó, họ cần một điều mà hiện tại Tehran đang thiếu trầm trọng: tiền. Và thời gian.
Khi những “thành phố ngầm” sụp đổ, Iran không chỉ mất đi cơ sở hạ tầng quân sự. Họ mất đi ảo tưởng cuối cùng về sức mạnh bất diệt. Và trong thế giới địa chính trị lạnh lùng năm 2026, không có gì nguy hiểm hơn một cường quốc khu vực nhận ra rằng mình đã cạn kiệt cả tiền lẫn lựa chọn.