Trong khi Tổng thống Donald Trump dồn lực lượng hải quân Mỹ vào cuộc phong tỏa Eo biển Hormuz và mở rộng săn lùng tàu Iran khắp Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, Vladimir Putin đang lặng lẽ triển khai một hạm đội bóng tối khổng lồ để vận chuyển vũ khí nặng, dầu mỏ và vàng qua bờ Tây Phi. Các cảng Guinea, Togo và các điểm trung chuyển bí mật ở Sahel trở thành những nút thắt mới của “đế chế bóng tối” mà Moscow đang xây dựng. Đây không phải là sự bành trướng ngẫu nhiên. Đây là chiến lược cơ hội chủ nghĩa tinh vi: tận dụng sự phân tâm tối đa của Mỹ ở Trung Đông để củng cố các đồng minh quân sự junta ở Mali, Niger, Burkina Faso – và từ đó mở rộng ảnh hưởng ra toàn lục địa châu Phi, biến nó thành hậu phương tài chính và hậu cần cho cuộc chiến ở Ukraine cũng như đối đầu dài hạn với phương Tây.
Hạm đội bóng tối của Nga – hơn 1.100 tàu chở dầu già nua, treo cờ giả, đăng ký mơ hồ, không bảo hiểm chuẩn mực – vốn được sinh ra để né tránh trừng phạt sau năm 2022. Nay nó đã tiến hóa thành công cụ đa năng: vừa xuất khẩu dầu Nga và Iran để kiếm ngoại tệ, vừa vận chuyển vũ khí, lính đánh thuê Africa Corps (phiên bản nhà nước hóa của Wagner) và kim loại quý từ mỏ châu Phi về Nga. Theo các báo cáo tình báo phương Tây, Moscow đang sử dụng cảng Conakry (Guinea) làm “cửa sau” để chuyển thiết bị quân sự nặng đến Mali, tránh tuyến đường Địa Trung Hải bị giám sát chặt. Những chuyến hàng này không chỉ trang bị cho Africa Corps mà còn giúp các junta Sahel duy trì quyền lực trước các nhóm jihadist và áp lực từ ECOWAS.
Putin hiểu rõ thời cơ. Với Mỹ bị ràng buộc ở Hormuz, châu Âu loay hoay với khủng hoảng năng lượng và giá dầu tăng vọt, Nga có khoảng trống để củng cố “liên minh Sahel” – khối AES gồm Mali, Niger, Burkina Faso. Africa Corps, dưới sự chỉ huy trực tiếp của Bộ Quốc phòng Nga, đã triển khai thêm hàng nghìn quân đến Mali, huấn luyện, hỗ trợ chiến đấu và bảo vệ chính quyền. Đổi lại, Moscow nhận được quyền khai thác mỏ vàng, uranium và các hợp đồng dài hạn – nguồn tài nguyên giúp Nga bù đắp thiệt hại từ chiến tranh Ukraine. Đây là mô hình tự cung tự cấp kiểu mới: châu Phi cung cấp tài nguyên và căn cứ, Nga cung cấp súng và bảo kê.
Chiến thuật này cực kỳ hiệu quả trong bối cảnh Trump ưu tiên “America First”. Washington đang cắt giảm sự hiện diện ở châu Phi để tập trung vào Trung Đông và Ấn Độ Dương. Các đồng minh châu Âu như Pháp đã rút khỏi Mali và Niger, để lại khoảng trống quyền lực mà Nga nhanh chóng lấp đầy. Ukraine thì cố gắng phản công bằng cách nhắm vào các tàu bóng tối Nga ở Địa Trung Hải, nhưng quy mô hạn chế. Kết quả là Nga đang xây dựng một mạng lưới hậu cần từ Libya qua Sahel đến bờ Đại Tây Dương, với tiềm năng trở thành tuyến đường biển thay thế nếu Hormuz bị tê liệt hoàn toàn.
Địa chính trị dài hạn còn đáng báo động hơn. “Đế chế bóng tối” của Putin không chỉ là quân sự mà còn là tài chính và tuyên truyền. Vàng từ Sudan và Mali được rửa qua UAE, dầu được bán cho Trung Quốc và Ấn Độ, giúp Nga duy trì nguồn thu chiến tranh. Đồng thời, Moscow sử dụng các đồng minh châu Phi để bỏ phiếu chống phương Tây tại Liên Hợp Quốc, lan truyền thông tin sai lệch và tuyển mộ lính đánh thuê. Nếu Trump tiếp tục để Hormuz hút hết nguồn lực, Nga có thể biến Tây Phi thành bàn đạp cho hải quân – với các cảng Togo và Equatorial Guinea làm cơ sở hậu cần cho tàu ngầm và tàu chiến Nga tuần tra Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, chiến lược này không phải không có rủi ro. Africa Corps đang gặp căng thẳng với các junta địa phương, nạn tham nhũng và lạm dụng dân thường làm suy giảm uy tín. Ukraine và phương Tây đang tăng cường các chiến dịch nhắm vào tàu bóng tối, trong khi Trump có thể bất ngờ mở rộng phong tỏa sang cả Nga nếu giá dầu đe dọa kinh tế Mỹ. Các junta Sahel cũng không hoàn toàn lệ thuộc: họ vẫn tìm cách đa dạng hóa quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ hay Trung Quốc.
Putin đang chơi ván bài dài hơi. Trong khi Trump tập trung vào “hòa bình qua sức mạnh” ở Hormuz, Nga lặng lẽ xây dựng một hệ thống song song – một thế giới ngầm nơi trừng phạt phương Tây bị vô hiệu hóa, và ảnh hưởng Nga lan tỏa qua súng, dầu và vàng. Đây là bài học đau đớn cho Washington: phân tâm ở một điểm nóng có thể tạo điều kiện cho đối thủ xây dựng đế chế ở những nơi khác. Nếu Mỹ không điều chỉnh nhanh chóng chiến lược châu Phi, “đế chế bóng tối” của Putin có thể trở thành di sản nguy hiểm nhất của cuộc khủng hoảng Hormuz – một châu lục bị kéo sâu vào quỹ đạo Moscow, sẵn sàng làm hậu phương cho bất kỳ cuộc đối đầu toàn cầu nào trong tương lai.
Hệ lụy đến 2030 rõ ràng: nếu Nga thành công, Tây Phi sẽ trở thành “sân sau” mới của Kremlin, cung cấp tài nguyên, phiếu bầu và thậm chí căn cứ quân sự. Châu Âu mất thêm ảnh hưởng, Mỹ phải đối mặt với một mặt trận mới ở Đại Tây Dương. Trump có thể thắng ở Hormuz ngắn hạn, nhưng Putin đang thắng ở châu Phi bằng cách mà siêu cường Mỹ ít ngờ tới nhất: lặng lẽ, kiên trì và tận dụng chính khoảng trống do Washington tự tạo ra.