Khi Tổng thống Donald Trump ra lệnh cho phái đoàn Mỹ tại Islamabad tung ra khái niệm “chính phủ Iran mới”, cả Tehran lẫn Washington đều hiểu rằng đây không còn là lời đe dọa suông. Đó là viên thuốc độc chiến lược được ép nuốt công khai, một đòn đánh trực diện vào nền tảng quyền lực của chế độ Hồi giáo cách mạng. Không phải ngẫu nhiên mà động thái này được thực hiện ngay trước cuộc gặp Trump-Tập Cận Bình. Washington đang gửi tín hiệu rõ ràng: chúng tôi không chỉ muốn thay đổi hành vi của Iran, chúng tôi muốn thay đổi chính cấu trúc quyền lực tại Tehran.
Islamabad lúc này không còn là thủ đô của Pakistan. Nó đã biến thành pháo đài ngoại giao kiên cố nhất khu vực, với bán kính ba cây số xung quanh khách sạn Serena bị phong tỏa nghiêm ngặt. Container chắn đường, dây thép gai, lực lượng đặc nhiệm Pakistan trong tư thế sẵn sàng chiến đấu – tất cả đều báo hiệu đây không phải cuộc gặp thông thường. Đây là chiến trường mới của cuộc đối đầu Mỹ-Iran, nơi mọi chi tiết đều mang tính sống còn.
Phó Tổng thống JD Vance dẫn đầu “đội A” – đội hình áp đảo được Tòa Bạch Ốc tự nhận là không che giấu ý đồ. Bên cạnh ông là Jared Kushner, đặc phái viên Trung Đông, và đặc biệt là Tướng Cooper, tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ. Sự hiện diện của vị tướng này không khác gì nòng súng đặt ngay trên bàn đàm phán. Ông không đến để thương lượng. Ông đến để nhắc nhở Tehran rằng phía sau mọi lời nói là cỗ máy quân sự Mỹ đang vận hành ở tốc độ tối đa.
Đoàn Iran bước vào với vết nứt đã lộ rõ. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu, nhưng quyền lực thực tế bị Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) siết chặt. Tướng Vahidi can thiệp trực tiếp, cài “ủy viên giám sát” vào đoàn để đảm bảo không có nhượng bộ nào vượt giới hạn. Phe cứng rắn không chỉ phản đối thỏa thuận; họ coi bất kỳ dấu hiệu mềm mỏng nào cũng là phản bội tư tưởng cách mạng. Kết quả là phái đoàn Iran không phải một khối thống nhất mà là một cỗ máy đang tự kéo giãn chính mình.
Họ thậm chí không dám bay chung một chuyến. Hai chiếc Airbus dân dụng cất cánh từ Gorgan dưới sự hộ tống của tiêm kích F-16 Pakistan – hình ảnh thảm hại của một cường quốc khu vực bị Israel tước đoạt gần như toàn bộ đội bay chính phủ. Đó không chỉ là vấn đề hậu cần. Đó là nỗi sợ hãi tồn vong đang bám riết lấy lãnh đạo Tehran.
Khi “Đàm phán vừa đánh” trở thành chiến lược chính thức
Washington không giấu diếm. Đàm phán diễn ra song song với leo thang quân sự. Hơn 50.000 quân Mỹ đã có mặt tại Trung Đông, sắp nâng lên 60.000-70.000. Sư đoàn Dù 82, thủy quân lục chiến, nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm USS George Bush – tất cả đều được triển khai chỉ trong hơn một tuần. Khoảng ngừng bắn hai tuần mà Trump đề cập không phải để hạ nhiệt. Nó là khoảng thời gian để Mỹ hoàn tất thế trận, bổ sung đạn dược, điều chỉnh lực lượng và chuẩn bị cho kịch bản lớn hơn.
Tổng thống Trump liên tục phát tín hiệu: Iran chỉ có hai lựa chọn – chấp nhận hoặc trả giá đắt. Những phát ngôn về “kết quả trong 24 giờ” hay “vũ khí tốt nhất từ trước đến nay” không phải lời nói suông. Chúng là vũ khí tâm lý được tính toán kỹ lưỡng để siết chặt vòng vây.
Ở eo biển Hormuz, Mỹ đã hành động đơn phương. Tàu khu trục tiến hành rà phá thủy lôi, thiết lập hành lang lưu thông an toàn, cam kết chia sẻ với ngành vận tải quốc tế. Iran tuyên bố “lý do kỹ thuật” để kiểm soát tuyến hàng hải, nhưng thực chất là hình thức trạm thu phí chiến lược, buộc tàu quốc tế phải đi theo tuyến do Tehran chỉ định. Washington đã phá vỡ thế cờ đó bằng hành động quân sự trực tiếp – lần đầu tiên kể từ khi xung đột leo thang. Quân bài đàm phán quan trọng nhất của Iran bị tước mất chỉ trong vài ngày.
Hậu quả kinh tế lan tỏa toàn cầu. Giá dầu leo thang, chỉ số giá tiêu dùng Mỹ chạm 3,3% – mức cao nhất hai năm. Châu Âu và châu Á chịu thiệt hại nặng hơn, nguồn cung nhiên liệu hàng không chỉ đủ duy trì dưới hai tuần. Người dân Mỹ chấp nhận giá năng lượng tăng nếu đổi lại là ngăn chặn được vũ khí hạt nhân Iran. Nhưng Tehran đã tính toán sai. Họ tưởng eo biển Hormuz là đòn bẩy, hóa ra lại trở thành gánh nặng.
Nội bộ Iran: Mặt trận nguy hiểm hơn cả Mỹ
Sự chia rẽ bên trong Iran mới là yếu tố chí mạng. Phe thực dụng trong chính phủ và Quốc hội muốn kéo dài thời gian để tránh sụp đổ. Phe IRGC coi nhượng bộ là tự sát chính trị. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và mạng lưới không chính thức đóng vai trò trọng tài mong manh. Phái đoàn tại Islamabad có thể ký thỏa thuận trên giấy, nhưng khả năng thực thi lại nằm trong tay những người không ngồi vào bàn.
Chính vì vậy, những điều kiện tiên quyết của Ghalibaf – giải phóng tài sản bị phong tỏa, Israel ngừng tấn công Hezbollah – chỉ là diễn kịch nội bộ. Iran vẫn cử đoàn đến, vẫn ở cùng khách sạn với phái đoàn Mỹ, dù Israel không hề dừng lại mà còn gia tăng cường độ. Đó là minh chứng rõ ràng: Tehran không còn nhiều lựa chọn. Đàm phán không phải lựa chọn mà là con đường bắt buộc.
Trung Quốc, Nga và ván cờ lớn hơn
Iran không đơn độc. Họ bán dầu giá rẻ cho Bắc Kinh, cung cấp UAV cho Moscow. Nga hỗ trợ tình báo, giúp tên lửa Iran tăng hiệu quả gấp ba lần. Trung Quốc không muốn Iran thắng, chỉ cần Iran không sụp đổ nhanh. Mục tiêu của Bắc Kinh đơn giản: giữ Mỹ sa lầy tại Trung Đông để giảm áp lực tại eo biển Đài Loan.
Thông tin Trung Quốc có thể cung cấp tên lửa phòng không vác vai cho Iran – loại vũ khí nhỏ gọn, nguy hiểm với mục tiêu bay thấp – được Washington để lộ đúng lúc. Đó không phải trùng hợp. Trump sắp gặp Tập Cận Bình. Việc công bố thông tin tình báo qua CNN là đòn phủ đầu tinh vi, buộc Bắc Kinh phải kiềm chế các cấp dưới.
Khi “chính phủ Iran mới” không còn là giả thuyết
Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth nhắc đến “chính phủ Iran mới” không phải ngẫu hứng. Washington tin rằng nội bộ Tehran đang lung lay đủ để một lực lượng thay thế có thể nổi lên. Chiến lược của Mỹ là kết hợp tối đa áp lực quân sự với đàm phán, không phá hủy hoàn toàn cơ sở hạ tầng năng lượng để vẫn còn nền tảng tái thiết sau này. Họ muốn thay đổi hệ thống, không chỉ thay đổi hành vi.
Cuộc đàm phán kéo dài xuyên đêm ngày 11-12 tháng 4 kết thúc không thỏa thuận. Phó Tổng thống Vance tuyên bố thẳng: “Chúng tôi đã khá dễ rãi. Iran đã từ chối.” Ranh giới đỏ là chương trình hạt nhân. Iran không chấp nhận từ bỏ. Mỹ không chấp nhận để Iran giữ lại.
Bế tắc chiến lược và viễn cảnh leo thang
Khi cả hai bên đều coi yêu cầu cốt lõi là không thể nhượng bộ, đàm phán chỉ còn là mặt trận song song với chiến tranh. Eo biển Hormuz – vấn đề được cho là dễ nhượng bộ nhất – vẫn là nút thắt. Luật pháp quốc tế không chấp nhận một quốc gia kiểm soát lâu dài tuyến hàng hải sống còn này. Việc ngay cả điểm dễ nhất cũng không đạt được đồng thuận cho thấy khoảng cách chiến lược giữa hai bên là không thể dung hòa trong ngắn hạn.
Tehran bước vào bàn đàm phán với hai mặt trận: đối đầu Mỹ và đấu đá nội bộ. Washington bước vào với thế áp sát thành, quân sự làm nền, ngoại giao làm vũ khí. Kết quả là một cuộc chơi mà Iran không thể thắng theo cách cũ, còn Mỹ không muốn thắng theo cách tốn kém nhất.
Khi khói lửa vẫn còn bay trên eo biển Hormuz và tiếng súng vẫn vang vọng trong các cuộc họp kín tại Islamabad, một điều rõ ràng hơn bao giờ hết: viên thuốc độc mà Trump ép Iran nuốt không chỉ thay đổi cục diện Trung Đông. Nó có thể thay đổi chính bản thân chế độ Hồi giáo cách mạng – hoặc đẩy khu vực vào một vòng xoáy xung đột mới, rộng lớn và nguy hiểm hơn.