Khi Thư ký Hải quân Mỹ John Phelan bị sa thải đột ngột giữa lúc hạm đội Mỹ đang thực thi phong tỏa nghiêm ngặt Eo biển Hormuz và boarding tàu Iran ở vùng biển châu Á, Tổng thống Donald Trump không chỉ loại bỏ một quan chức dân sự cấp cao – ông đang siết chặt quyền kiểm soát trực tiếp đối với lực lượng hải quân trong một cuộc đối đầu có nguy cơ leo thang thành chiến tranh toàn diện. Đây là lần sa thải lãnh đạo dịch vụ quân sự đầu tiên trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump, và nó xảy ra đúng lúc Iran vừa phát video bắt giữ tàu hàng, đẩy căng thẳng lên mức mới. Thanh trừng nội bộ để loại bỏ “kẻ chậm chạp” hay bước chuẩn bị có chủ đích cho một cuộc đối đầu quy mô lớn hơn với Tehran? Câu trả lời nằm ở sự giao thoa giữa chính trị Pentagon, nhu cầu xây dựng hạm đội “Golden Fleet” mà Trump đòi hỏi, và thực tế chiến trường Hormuz đang nóng rực.
Phelan, một doanh nhân dân sự không có nền tảng quân sự sâu, được Trump bổ nhiệm năm 2025 với kỳ vọng đẩy nhanh chương trình đóng tàu chiến mới – “Golden Fleet” – nhằm đối phó Trung Quốc ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và duy trì ưu thế trước Iran. Nhưng theo các nguồn tin nội bộ, ông đã vướng vào xung đột gay gắt với Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và Phó Bộ trưởng Steve Feinberg. Phelan bị cho là di chuyển quá chậm trên cải cách đóng tàu, đồng thời có mối quan hệ gần gũi riêng với Trump khiến Hegseth khó chịu. Việc sa thải diễn ra chỉ vài giờ sau khi Phelan xuất hiện trên Capitol Hill để vận động ngân sách hải quân, và ngay giữa lúc hơn 15 tàu chiến Mỹ đang duy trì phong tỏa Hormuz. Hung Cao – cựu sĩ quan hải quân, người ủng hộ Trump mạnh mẽ – được chỉ định làm quyền Thư ký ngay lập tức.
Đây không phải thay đổi hành chính thông thường. Trong bối cảnh chiến tranh Iran đã kéo dài tám tuần, với Mỹ duy trì phong tỏa dù đã tuyên bố kéo dài ceasefire vô thời hạn, việc thay lãnh đạo hải quân gửi đi tín hiệu rõ ràng: Trump và Hegseth muốn một người “chiến binh” sẵn sàng thực thi lệnh cứng rắn hơn, không do dự trước rủi ro va chạm trực tiếp với IRGC. Iran vừa bắn vào và bắt giữ tàu hàng quốc tế sau sụp đổ đàm phán; Mỹ đã boarding tàu Iran. Một sai lầm tính toán có thể dẫn đến trao đổi hỏa lực quy mô, và Trump rõ ràng không muốn có bất kỳ “tiếng nói thận trọng” nào kìm hãm từ bộ máy hải quân. Sa thải Phelan là cách để loại bỏ lớp đệm, đưa ra quyết định nhanh chóng hơn – từ “shoot and kill” các thuyền nhanh Iran thả mìn đến mở rộng phong tỏa sang châu Á.
Tuy nhiên, rủi ro của cuộc thanh trừng này rất lớn. Lịch sử cho thấy thay đổi lãnh đạo giữa lúc chiến tranh thường làm suy yếu sự liên tục chỉ huy và tinh thần nội bộ. Các tướng lĩnh hải quân lo ngại rằng Hegseth đang ưu tiên lòng trung thành chính trị hơn kinh nghiệm chuyên môn, đặc biệt khi chương trình đóng tàu Mỹ đã chậm trễ nhiều năm do chi phí và chuỗi cung ứng. Trong khi đó, Iran đang khai thác chính sự hỗn loạn nội bộ này để tuyên truyền: “Mỹ đang tự ăn thịt mình giữa lúc Hormuz cháy”. Việc sa thải còn phơi bày rạn nứt sâu hơn trong Pentagon – sau cả sa thải Tham mưu trưởng Lục quân trước đó – khiến các đồng minh châu Âu và châu Á bắt đầu nghi ngờ khả năng lãnh đạo ổn định của Mỹ trong cuộc khủng hoảng năng lượng tồi tệ nhất lịch sử.
Địa chính trị đằng sau động thái này càng phức tạp. Trong khi Trump bận củng cố kiểm soát nội bộ, Trung Quốc tiếp tục khoe tàu sân bay mới và củng cố vị thế ở Biển Đông; Nga đẩy mạnh hạm đội bóng tối hỗ trợ Iran và các đồng minh châu Phi. Châu Âu đổ xô lắp pin mặt trời trên mái nhà để đối phó cú sốc dầu mỏ. Việc thay Thư ký Hải quân giữa lúc này có thể là chuẩn bị cho kịch bản đối đầu toàn diện: nếu Iran tiếp tục bắt tàu, Mỹ sẽ cần một lãnh đạo hải quân sẵn sàng mở rộng chiến dịch, có thể bao gồm tấn công trực tiếp vào cơ sở tên lửa ven bờ hoặc phối hợp chặt chẽ hơn với Israel. Hung Cao, với lý lịch ủng hộ Trump và kinh nghiệm quân sự, được xem là người phù hợp hơn để thực thi “America First” trên biển mà không bị ràng buộc bởi quan liêu cũ.
Về chính trị nội bộ, động thái này củng cố hình ảnh Trump là người quyết đoán, không khoan nhượng với “kẻ yếu” ngay cả trong chính quyền của mình. Nhưng nó cũng làm dấy lên lo ngại trong GOP rằng Pentagon đang trở thành nơi thanh trừng liên tục, ảnh hưởng đến khả năng duy trì chiến dịch dài hơi. Cử tri Mỹ lo ngại giá xăng tăng vọt; phe Dân chủ chỉ trích Trump “chơi cờ nguy hiểm” trong khi sa thải lãnh đạo giữa chiến tranh. Nếu phong tỏa Hormuz kéo dài và dẫn đến suy thoái, sa thải Phelan có thể bị dùng làm bằng chứng cho thấy Trump ưu tiên lòng trung thành hơn hiệu quả thực tế.
Trump đang đặt cược rằng một hải quân “cứng rắn hơn” sẽ buộc Iran nhượng bộ nhanh chóng, trước midterm và trước khi kinh tế Mỹ chịu tổn thương không thể cứu vãn. Nhưng nếu Iran kiên cường, nếu proxy của họ tấn công lực lượng Mỹ, hoặc nếu Trung Quốc lợi dụng khoảng trống để hành động ở Đài Loan, thì việc sa thải hôm nay có thể trở thành bước ngoặt khiến Mỹ phải trả giá đắt. Đây không chỉ là thay đổi nhân sự – đây là dấu hiệu rõ ràng rằng Trump sẵn sàng chấp nhận hỗn loạn nội bộ để theo đuổi chiến lược tối đa áp lực. Liệu đó là thiên tài chiến lược hay sai lầm chí mạng chỉ có thời gian và diễn biến Hormuz sắp tới mới trả lời. Trong lúc này, eo biển huyết mạch của thế giới đang chứng kiến không chỉ tàu chiến Mỹ-Iran giằng co, mà cả cuộc thanh trừng ở Washington đang định hình lại cách siêu cường sử dụng sức mạnh hải quân.