Khi Tổng thống Donald Trump ra lệnh phong tỏa toàn diện Eo biển Hormuz chỉ cách đây hai ngày, cả thế giới đã chứng kiến một bước ngoặt chiến lược được thực thi với tốc độ và độ chính xác đáng kinh ngạc. Chỉ trong vòng 17 giờ sau khi mệnh lệnh có hiệu lực, tuyến hàng hải huyết mạch – nơi vận chuyển 34% thương mại dầu mỏ toàn cầu – gần như tê liệt hoàn toàn. Hàng trăm tàu chở dầu khổng lồ đứng im thin thít, khói từ các ống khói tàu hòa lẫn với sương mù biển cả, tạo nên bức tranh của một tuyến đường thủy từng sôi động giờ đây bị đóng băng bởi sức mạnh hải quân Mỹ. Đây không phải là một cuộc phong tỏa thông thường; đây là tuyên ngôn quyền lực của Washington dưới thời Trump, nhằm siết chặt cổ họng kinh tế của Iran và gián tiếp làm lung lay nền tảng của cả một mô hình “đôi bên cùng có lợi” mà Bắc Kinh đã xây dựng suốt hai thập kỷ qua.
Thế nhưng, giữa bức màn kiểm soát tưởng chừng không khe hở ấy, một con tàu mang tên Rari – vốn bị Bộ Tài chính Mỹ đưa vào danh sách trừng phạt từ năm 2023 vì liên hệ mật thiết với Tehran – đã lén lút vượt qua dưới màn đêm. Con tàu này từng treo cờ Malawi giả mạo, đổi hướng đột ngột ngay khi lệnh phong tỏa được công bố. Liệu đây có phải lỗ hổng chết người của hệ thống giám sát Mỹ? Không. Phân tích sâu cho thấy đây chỉ là ngoại lệ hiếm hoi trong một chiến dịch được lập kế hoạch đến mức hoàn hảo. Trong 40 ngày xung đột leo thang, tổng số tàu qua lại Eo biển Hormuz chỉ vỏn vẹn 453 chiếc – tương đương lưu lượng của chưa đầy 4 ngày hoạt động bình thường, khi trước kia mỗi ngày có tới 130 tàu. Một con tàu lọt lưới không làm suy giảm sức mạnh tổng thể; nó chỉ khẳng định rằng Mỹ đang kiểm soát không gian biển với độ chính xác gần như tuyệt đối, biến khu vực này thành vùng cấm vận động thực sự.
Phía sau quyết định phong tỏa là sự sụp đổ thảm hại của các cuộc đàm phán Mỹ-Iran. Phó Tổng thống JD Vance đã hé lộ trong cuộc phỏng vấn gần đây một bức tranh đàm phán hoàn toàn khác với những gì công chúng được biết. Washington bước vào bàn thương lượng với thái độ trực diện, không vùng xám, không vòng vo. Mỹ đòi hỏi rõ ràng: tự do tuyệt đối hàng hải qua Hormuz và triệt tiêu hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran. Tehran phải chuyển toàn bộ vật liệu hạt nhân ra khỏi lãnh thổ, chấp nhận kiểm soát trực tiếp từ Mỹ. Sau 21 giờ đàm phán căng thẳng, Mỹ nhận ra sự thật phũ phàng: đoàn đàm phán Iran không có quyền quyết định. Mọi đề xuất đều phải “xin ý kiến cấp cao hơn”. Một đối tác không có thẩm quyền thực sự đồng nghĩa với mọi thỏa thuận đều có nguy cơ bị đảo ngược chỉ sau một đêm. Đó chính là lý do tiến trình đổ vỡ ở phút chót, dù hai bên đã tiến rất gần. Ngoại trưởng Iran cáo buộc Mỹ “thay đổi mục tiêu giờ chót”, nhưng chính lời cáo buộc ấy vô tình xác nhận rằng Tehran đã sẵn sàng nhượng bộ đáng kể – chỉ trừ lá bài hạt nhân cuối cùng. Trump không chấp nhận nửa vời. Ông muốn xóa sổ tận gốc mối đe dọa, không phải tạm thời kiềm chế.
Chiến thuật quân sự mà Mỹ triển khai tại Hormuz là minh chứng sống động cho sức mạnh hải quân vượt trội của siêu cường. Hơn 15 tàu chiến, dẫn đầu là hàng không mẫu hạm USS Lincoln, cùng các tàu khu trục mang tên lửa, tàu đổ bộ và lực lượng đặc nhiệm, tạo thành mạng lưới kiểm soát đa tầng. Tàu ngầm hoạt động âm thầm dưới mặt nước như lớp bảo vệ vô hình. Thay vì áp sát bờ biển Iran – nơi dễ bị tên lửa và UAV tấn công – Mỹ đẩy vòng phong tỏa ra xa, thậm chí mở rộng tới Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Đây không còn là phong tỏa địa lý hẹp mà là mạng lưới toàn cầu, nơi mọi tàu liên quan đến Iran đều bị truy vết, dù chúng đổi cờ hay ngụy trang danh tính. Quy trình xử lý linh hoạt: tàu hợp tác được kiểm tra nhanh, tàu chống đối đối mặt với thủy quân lục chiến hoặc đặc nhiệm. Hiệu quả không nằm ở việc chặn từng con tàu mà ở việc biến toàn bộ khu vực thành “vùng rủi ro cao”. Các công ty bảo hiểm toàn cầu lập tức rút lui, buộc chủ tàu tự nguyện đứng im. Kết quả: ngành vận tải biển bị kẹp giữa hai gọng kìm – Tehran đòi phí qua eo, Washington đe dọa truy tố hình sự bất kỳ ai trả tiền cho “khủng bố”. Nhiều chủ tàu chọn cách an toàn nhất: nằm yên.
Trong khi đó, Trung Quốc đang lao đao thực sự. Chỉ trong quý I/2025, Bắc Kinh đã chiếm tới 37,7% lượng dầu thô xuất khẩu qua Hormuz. Hơn 63% nhu cầu dầu nhập khẩu của họ phụ thuộc đường biển, trong đó 45-50% phải đi qua tuyến đường này. Mỗi ngày, khoảng 15 triệu thùng dầu chảy qua eo biển – và Trung Quốc là khách hàng lớn nhất. Khi phong tỏa siết chặt, chuỗi cung ứng hóa dầu – nền tảng của nhựa, phân bón, dược phẩm – bị đe dọa nghiêm trọng. Đến năm 2026, toàn bộ tăng trưởng nhu cầu dầu của Trung Quốc không còn từ nhiên liệu truyền thống mà chuyển hẳn sang nguyên liệu hóa dầu. Ngay cả kịch bản toàn bộ xe hơi chuyển sang điện cũng không cứu vãn được: pin mặt trời, tua bin gió, xe điện đều cần hóa dầu để sản xuất. Khí tự nhiên hóa lỏng từ Qatar – chiếm 28% nhập khẩu của Trung Quốc – cũng bị ảnh hưởng trực tiếp. Gián đoạn nguồn cung khí toàn cầu có thể lên tới 300 triệu m³ mỗi ngày.
Những lập luận cho rằng Mỹ “tự bắn vào chân” và Trung Quốc sẽ hưởng lợi hoàn toàn sai lầm. Mỹ chỉ nhập 2,5% dầu qua Hormuz; 70% nguồn cung của họ đến từ Canada và Mexico qua đường ống an toàn. Trong khi đó, Trung Quốc có 1,3 tỷ thùng dự trữ – đủ cho 108-130 ngày trong điều kiện lý tưởng – nhưng phân bổ không đồng đều, các nhà máy lọc dầu ven biển sẽ thiếu hụt sớm nhất. Các phương án thay thế – nhập từ Nga, châu Phi, tuyến Bắc Cực hay thanh toán bằng nhân dân tệ (đã chiếm hơn 40% với một số đối tác) – đều tồn tại giới hạn nghiêm ngặt. Đường ống xuyên lục địa qua Iran-Afghanistan-Pakistan? Chi phí cao gấp nhiều lần, địa chính trị bất ổn, gần như bất khả thi. Vận tải đường bộ tốn năng lượng gấp 12 lần, đường sắt gấp đôi so với biển. Một tàu chở dầu lớn tương đương 40 đoàn tàu hỏa hoặc 65.500 xe tải. Khi trật tự hàng hải do Mỹ bảo vệ sụp đổ, chi phí vận tải toàn cầu có thể tăng gấp bốn lần, kéo theo khủng hoảng phân bón, lương thực và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hải quân Trung Quốc, dù được đầu tư mạnh mẽ với những tàu sân bay hiện đại, vẫn chưa đủ khả năng bảo vệ các tuyến hàng hải năng lượng xa xôi. Họ có thể khoe mẽ lễ hạ thủy, nhưng tại Hormuz – huyết mạch sống còn – quyền kiểm soát vẫn thuộc về Mỹ. Nếu hôm nay Hormuz bị đóng, ngày mai Malacca cũng có thể trở thành mục tiêu tiếp theo, đặc biệt khi Washington tăng cường hợp tác với Indonesia. Trung Quốc không chỉ cạnh tranh với Mỹ mà còn với Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc trong cuộc săn lùng nguồn năng lượng khan hiếm. Dự trữ than đá hay dầu tổng hợp từ than? Sản lượng quá nhỏ, chi phí cao, phát thải khổng lồ. Năng lượng tái tạo và xe điện chỉ giảm một phần nhu cầu dầu nhiên liệu, không thay thế được hóa dầu và nhiên liệu hàng không. Thanh toán bằng nhân dân tệ? Đồng đô la vẫn chiếm hơn 50% dự trữ toàn cầu; nhân dân tệ chưa tới 2%. Tiền tệ không giúp tàu chở dầu vượt qua phong tỏa.
Logic chiến lược của Trump trở nên lạnh lùng và sắc bén: chấp nhận tổn thất có kiểm soát để tạo áp lực tối đa lên Iran và toàn bộ các nền kinh tế phụ thuộc đường biển, từ châu Âu đến châu Á. Phong tỏa Hormuz không chỉ là đòn đánh vào Tehran mà còn huy động sức ép từ chính các nạn nhân – trong đó Trung Quốc là mục tiêu lớn nhất. Nếu kéo dài 3-6 tháng, giá dầu tăng 25% có thể khiến GDP Trung Quốc giảm 0,5%, thất nghiệp gia tăng, bất ổn xã hội bùng nổ. Đây không còn là vấn đề của một eo biển; đây là điểm yếu cấu trúc của mô hình phát triển phụ thuộc nhập khẩu năng lượng bằng đường biển. Lý thuyết “đôi bên cùng có lợi” – mà Bắc Kinh từng quảng bá như kim chỉ nam của quan hệ quốc tế – đang sụp đổ tan tành trước mắt. Khi trật tự hàng hải do Mỹ dẫn dắt bị thách thức, toàn bộ hệ thống thương mại toàn cầu giá rẻ dựa trên an ninh biển do Washington bảo đảm cũng lung lay. Trung Quốc, với hải quân chưa đủ tầm vóc toàn cầu, đang đối mặt với sự thật phũ phàng: họ có thể xây dựng cảng, đường sắt, nhưng không thể thay thế được quyền kiểm soát đại dương.
Càng đi sâu vào phân tích, càng thấy rõ: đây là cuộc đối đầu không chỉ giữa Mỹ và Iran mà là giữa trật tự cũ và tham vọng mới. Trump đã biến Hormuz thành bài kiểm tra cuối cùng cho thấy ai thực sự nắm giữ chìa khóa của năng lượng thế kỷ 21. Trung Quốc có thể tích trữ, đa dạng hóa, phát triển năng lượng mới – nhưng tất cả chỉ kéo dài thời gian chứ không xóa bỏ được sự lệ thuộc. Eo biển Hormuz đóng băng hôm nay chính là lời cảnh báo cho ngày mai: trong thế giới mà hải quân Mỹ vẫn là bá chủ, “đôi bên cùng có lợi” chỉ tồn tại khi Washington cho phép.