Trong bóng tối dày đặc bao trùm Havana những ngày tháng Ba năm 2026, tiếng nồi chảo vang lên không chỉ là tiếng kêu cứu của những gia đình tuyệt vọng mà còn là tiếng gầm của một dân tộc đang bứt tung xiềng xích. Video lan truyền trên YouTube với tiêu đề giật tít “Rioters SEIZE Streets of Cuba… Communists STRANDED, CALL Washington as REGIME on Brink of COLLAPSE” không phải là sản phẩm tưởng tượng của một kênh truyền thông chống cộng. Đó là tiếng vọng thực tế từ những con phố nơi hàng trăm nghìn người Cuba, sau nhiều tháng không điện, không xăng, không thức ăn, đã dám bước ra khỏi bóng tối để đối mặt với chính quyền mà họ coi là nhà tù. Không phải “triệu người” như lời kể kịch tính, nhưng đủ để khiến chế độ cộng sản run rẩy – từ vụ đốt trụ sở Đảng Cộng sản tại Morón cho đến những cuộc biểu tình cacerolazo lan rộng ở Havana, nơi ánh lửa từ đồ đạc bị kéo ra đường thiêu rụi biểu tượng bất khả xâm phạm suốt 67 năm. Đây không chỉ là khủng hoảng năng lượng. Đây là khoảnh khắc lịch sử khi chiếc máy bơm cuối cùng của một hệ thống phụ thuộc hoàn toàn vào “nhà tài trợ nước ngoài” đã cạn kiệt.
Hãy nhìn thẳng vào con số lạnh lùng: Cuba phụ thuộc 90% điện năng vào dầu diesel và fuel oil nhập khẩu, tương đương 100.000 thùng mỗi ngày. Từ khi Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh hành pháp tháng Giêng 2026 – sau chiến dịch can thiệp Venezuela – dòng dầu trợ cấp từ Caracas bị cắt đứt như dao sắc. Không một tàu chở dầu lớn nào cập bến Cuba kể từ tháng 12/2025. Mexico rút lui ngay lập tức dưới áp lực thuế quan. Nga, dù Putin ra vẻ cứng rắn trên truyền hình nhà nước, chỉ gửi được một tàu chở dầu tượng trưng vào cuối tháng Ba – đủ cho vài ngày – trong khi các hãng hàng không Nga khẩn cấp sơ tán công dân của mình vì thiếu nhiên liệu máy bay. Kremlin thừa nhận công khai: “Chúng tôi không nợ Cuba gì cả”. Lời biện minh ấy không chỉ lộ rõ sự bất lực của Moscow sau bốn năm sa lầy Ukraine mà còn vạch trần bản chất của “thế giới đa cực” mà Putin từng rêu rao. BRICS, với Cuba là thành viên liên kết từ tháng Giêng 2025, giờ đây không cứu nổi một đồng minh ngay trong sân sau của Washington.
Bóng tối không chỉ tắt đèn. Nó dập tắt cả niềm tin cuối cùng vào “công bằng xã hội” mà chế độ đã rao giảng suốt sáu thập kỷ. Nước sạch chỉ còn vài giờ mỗi ngày vì máy bơm ngừng hoạt động. Thuốc men trên chợ đen tăng giá gấp bội. Du lịch – nguồn ngoại tệ duy nhất – sụt giảm thảm hại từ 4,8 triệu lượt khách năm 2018 xuống chỉ 1,2 triệu trong năm 2025. Các hãng hàng không lớn như Air Canada, Air France hủy chuyến vì thiếu nhiên liệu. Nhà máy ngừng hoạt động. Và rồi, như một lời tiên tri tự ứng nghiệm, người dân Cuba – những con người đã quen với nghèo đói – không còn gì để mất. Họ không chỉ biểu tình vì điện. Họ biểu tình vì sự giả tạo: trong khi dân thường chìm trong bóng tối, những khách sạn năm sao vẫn sáng đèn để đón “nhà hoạt động cánh tả” từ phương Tây – Pablo Iglesias, Code Pink – và thậm chí ban nhạc Ireland Kneecap tổ chức concert khiến bệnh viện gần đó mất điện khẩn cấp. Đó chính là bản chất thối nát của hệ thống: elites và những kẻ nịnh bợ sống trong ánh sáng, còn nhân dân thì chết dần trong bóng tối.
Nhưng đằng sau cơn bão dân sự ấy là một ván cờ địa chính trị lạnh lùng mà Washington đang chơi rất khôn ngoan dưới bàn tay Trump. Đạo luật Helms-Burton vẫn đứng đó như lưỡi dao sắc: không cứu trợ nào cho chế độ trừ khi thả tù nhân chính trị và xóa sổ hoàn toàn độc tài Castro. Diaz-Canel, Tổng thống Cuba, đột nhiên “mềm mỏng” đến mức ngày 6 tháng Hai tuyên bố sẵn sàng “thảo luận bất kỳ vấn đề nào với Washington mà không điều kiện tiên quyết”. Theo thông tin rò rỉ, các cuộc đàm phán bí mật đã bắt đầu từ ngày 13 tháng Ba. Chế độ đang cầu xin một “dây cứu sinh thương mại” từ chính “kẻ thù đế quốc” mà họ từng nguyền rủa suốt 60 năm. Đồng thời, họ bí mật lập kế hoạch kế thừa: cài đặt thủ lĩnh an ninh của dòng họ Castro làm người kế nhiệm, nhằm khóa chặt “nhà tù cộng sản” từ bên trong và dùng tiền từ Miami – nơi cộng đồng Cuba lưu vong đã xây dựng đế chế tỷ phú dưới chủ nghĩa tư bản – để tái vũ trang bộ máy đàn áp. Sự đạo đức giả ấy không còn che giấu nổi. Nó va chạm trực tiếp vào bức tường Helms-Burton, và lần này, trò mua thời gian của Havana đã hết hạn.
Từ góc nhìn quân sự-địa chính trị, đây là chiến thắng chiến lược của Mỹ mà không cần một viên đạn. Sau khi lật đổ Maduro tại Venezuela qua Chiến dịch Southern Spear, Trump đã biến Caribbean thành sân sau thực sự của Washington. Lệnh cấm dầu Nga đến Cuba, thuế quan với bất kỳ ai bán dầu cho Havana, tất cả đều nhằm siết chặt cổ họng kinh tế Cuba – một nền kinh tế vốn chưa bao giờ tự chủ, luôn cần “nhà tài trợ”: Liên Xô trước kia, Chavez-Maduro sau này. Giờ thì không còn ai. Nga kiệt quệ vì Ukraine. Trung Quốc thì lặng lẽ lấp khoảng trống: ký thỏa thuận xây 92 nhà máy điện mặt trời, vận chuyển gạo và thiết bị điện. Bắc Kinh không cứu Cuba vì lòng nhân ái. Họ cứu chính mình – để đặt chân không thể lay chuyển vào hậu phương của Mỹ, biến Cuba thành tiền đồn chiến lược ngay sát Florida. “Thế giới đa cực” của Putin đang chết dần trên những con phố tối tăm Havana, trong khi “một cực” duy nhất của Trump đang định hình lại bản đồ.
Hãy nhìn sang Miami, chỉ cách 90 dặm. Cộng đồng Cuba lưu vong – cùng một dân tộc, cùng trí tuệ, cùng đạo đức làm việc – đã tạo nên sự thịnh vượng rực rỡ dưới chủ nghĩa tư bản. Đó là bằng chứng sống động nhất: vấn đề không phải ở người Cuba, mà ở hệ thống cộng sản đã bóp nghẹt họ. Khi những sợi xích tập thể bị gãy, người dân Cuba sẽ chứng minh họ có thể làm gì. Và giờ đây, trên đường phố Havana, những sợi xích ấy đang vỡ tan. Chế độ không còn chỗ trốn. Họ cắt internet, huy động lực lượng đặc nhiệm mũ nồi đen, bay trực thăng thấp để thị uy. Nhưng lần này khác. Lòng kiên nhẫn của một xã hội bị lừa dối bằng câu chuyện cổ tích “bình đẳng” đã cạn. Dân số Cuba giảm 12% chỉ trong ba năm – 9,7 triệu người năm 2024 so với 11,1 triệu năm 2021 – một cuộc di cư tự sát dân số. Lòng trung thành đang tan vỡ ngay trong hàng ngũ tinh hoa.
Ba con đường phía trước nằm rõ mồn một. Thứ nhất: chuyển tiếp đàm phán. Chế độ thừa nhận sụp đổ, nới lỏng kinh tế tư nhân, mở cửa dần trong khi giữ quyền kiểm soát chính trị. Diaz-Canel đã bắt đầu với những phát ngôn dịu dàng. Thứ hai: sụp đổ kéo dài kèm đàn áp. Nhưng không bền vững – vì không có dầu, không có du lịch, không có ngoại tệ. Thứ ba: tan rã đột ngột trong nội bộ elite. Khi miếng bánh cuối cùng cạn kiệt, các phe phái sẽ cắn xé nhau, bí mật liên lạc với Washington hoặc Bắc Kinh để cứu mạng. Lịch sử cho thấy những hệ thống khép kín không cải thiện dần dần. Chúng vỡ tan trong một tiếng nổ.
Trong bối cảnh đó, Nga chỉ là khán giả bất lực. Putin có thể hô hào về khủng hoảng tên lửa Cuba 1962, nhưng hôm nay ông ta thậm chí không gửi nổi tên lửa hạt nhân, chỉ gửi được máy bay dân sự sơ tán. Trung Quốc thì đang chơi dài hạn, lặng lẽ xây dựng ảnh hưởng. Còn Mỹ, dưới Trump, đang chứng minh rằng sức mạnh không chỉ nằm ở hạm đội mà ở khả năng siết chặt mạch máu kinh tế của đối thủ mà không cần đổ máu. Helms-Burton không phải là rào cản; đó là lưỡi kiếm. Nếu chế độ Cuba sụp đổ – và mọi dấu hiệu cho thấy nó đang lao nhanh về phía đó – thì đây sẽ không chỉ là thất bại của một hòn đảo. Đó là thất bại của toàn bộ mô hình cộng sản Latin America, của “liên minh” Nga-Trung, và là minh chứng sống cho sức mạnh của chính sách “America First” dưới Trump.
Nhưng chúng ta không được phép ảo tưởng. Lịch sử Cuba đầy những cuộc nổi dậy bị dập tắt trong máu. Đặc nhiệm mũ nồi đen vẫn đang tuần tra. Internet vẫn bị cắt. Và Trung Quốc đang chờ cơ hội để biến Cuba thành “Venezuela thứ hai” nhưng dưới lá cờ đỏ Bắc Kinh. Dù vậy, một điều rõ ràng: huyền thoại cách mạng Fidel đã chết. Nhân dân Cuba giờ đây là nhân vật chính trên sân khấu. Họ không còn sợ hãi. Và khi ánh sáng cuối cùng tắt hẳn, ngọn lửa tự do sẽ bùng lên từ tro tàn của chủ nghĩa cộng sản.
Câu hỏi không còn là liệu chế độ có sụp đổ hay không. Mà là: nó sẽ sụp đổ như thế nào, và ai sẽ là người định hình tương lai Caribbean sau đó? Trump đang nắm thế thượng phong. Moscow và Bắc Kinh chỉ còn biết nhìn. Còn người dân Cuba – sau 67 năm bóng tối – cuối cùng cũng nhìn thấy bình minh.