Trong những giờ phút hỗn loạn nhất của cuộc chiến tranh mà Iran đang lao vào như một con tàu đang chìm, một sự kiện không thể tưởng tượng đã xảy ra ngay giữa lòng Tehran. Tổng thống Masoud Pezeshkian – người từng được bầu với hy vọng mang lại cải cách – không còn thì thầm mà đã gào lên trước mặt các chỉ huy IRGC: nền kinh tế Iran đang đứng trước bờ vực sụp đổ toàn diện. Những hầm ngầm khổng lồ, nơi chế độ chi hàng tỷ đô la để cất giấu tên lửa, giờ đây đang bốc cháy dưới sức công phá của bom xuyên boong-ke Mỹ. Và chính Tổng thống, thay vì hô hào kháng chiến đến cùng, lại đang cảnh báo rằng chính sách leo thang của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo không chỉ thất bại mà còn đẩy đất nước vào thảm họa kinh tế không thể cứu vãn. Đây không còn là tranh cãi chính sách. Đây là vết nứt sâu hoắm giữa quyền lực dân sự và quân sự, một cuộc đảo chính ngầm đang diễn ra trong bóng tối của chế độ đang tuyệt vọng.
Sự thật phũ phàng ấy lộ ra rõ nét hơn bao giờ hết qua lời xin lỗi công khai của Tổng thống Pezeshkian chỉ một tuần sau khi chiến tranh bùng nổ vào ngày 7 tháng 3 năm 2026. Ông đã đứng trước micro, giọng run run, xin lỗi các nước Vùng Vịnh vì những cuộc tấn công mà Iran gây ra. “Chúng tôi đã mất Lãnh tụ Tối cao, mất đồng bào thân yêu. Quân đội chúng tôi chỉ làm những gì cần thiết để bảo vệ đất nước. Chúng tôi không có ý định tấn công các nước láng giềng. Họ là anh em của chúng ta.” Lời nói ấy không phải ngẫu hứng. Nó là nỗ lực tuyệt vọng của một Tổng thống biết rõ: nếu tiếp tục để IRGC mở rộng chiến tranh sang các nước láng giềng, nền kinh tế Iran – vốn đã mong manh – sẽ tan vỡ hoàn toàn. Nhưng IRGC phản ứng ngay lập tức, ép ông rút lại phát ngôn. Ali Razani, phát ngôn viên của phe cứng rắn, tuyên bố Iran “không hối tiếc gì cả” và sẽ tiếp tục đánh bất cứ thứ gì cản đường. Cú đảo chiều ấy không phải ngẫu nhiên. Nó là minh chứng sống động cho một cuộc đấu đá quyền lực nội bộ đã leo thang đến mức suýt thành đảo chính.
Hãy nhìn vào con số để hiểu tại sao Tổng thống Pezeshkian lại hoảng loạn đến vậy. Trước chiến tranh, xuất khẩu dầu mỏ chiếm tới 25% GDP Iran. Năm phần trăm nữa đến từ xuất khẩu hàng hóa khác. Tất cả đều đã ngừng trôi khi IRGC phong tỏa eo biển Hormuz. Tanker không đi, container không ra vào. Lạm phát đã ở mức 40% từ năm 2025, tăng trưởng kinh tế bằng zero. Giờ đây, chỉ trong 30 ngày chiến tranh, giá thực phẩm tăng vọt 50%. Một số mặt hàng thiết yếu tăng giá từng giờ. Internet bị tắt ngấm, 90 triệu người Iran mất kết nối. Nhà máy không đặt được nguyên liệu, bác sĩ không tra cứu hồ sơ bệnh án, doanh nghiệp không nhận đơn hàng. Ngân hàng Trung ương Iran buộc phải in tờ 10 triệu rial – tờ tiền lớn nhất lịch sử – chỉ để đối phó với cơn hoảng loạn rút tiền mặt. Một tờ 10 triệu rial, theo tỷ giá hiện tại, chỉ đáng giá khoảng bảy đô la Mỹ. Đó là bức tranh của một nền kinh tế đang tự nuốt chửng chính mình.
Tổng thống Pezeshkian không phải kẻ mơ mộng. Ông được bầu cử giữa năm 2024 trên nền tảng giảm lãng phí chính phủ và bình thường hóa quan hệ với phương Tây để gỡ cấm vận. Người dân Iran, mệt mỏi vì lạm phát và thất nghiệp thanh niên cao hơn cả Trung Quốc, đã chọn ông. Nhưng Lãnh tụ Tối cao Khamenei – người đã qua đời trong những ngày đầu chiến tranh – không tin phương Tây. Chính sách bình thường hóa bị chặn đứng. Pezeshkian chỉ còn cách chỉ trích chính phủ của chính mình, trách nhiệm quản lý kém. Đến tháng 12 năm 2025, hàng triệu người xuống đường. Chế độ trả lời bằng súng đạn: hàng chục nghìn người bị thảm sát chỉ trong tháng Một. Giờ đây, khi chiến tranh đã làm giá lương thực tăng gấp đôi, khi internet bị tắt để “bảo vệ an ninh”, Tổng thống lại một lần nữa cố gắng kiềm chế IRGC. Ông chống lại việc tấn công các nước Vùng Vịnh. Ông muốn mở hé eo biển Hormuz để cứu kinh tế. Nhưng IRGC không cho phép. Họ cần chiến tranh để tồn tại, dù đất nước có chết.
Sức Mạnh Quân Sự Đang Tan Vỡ Dưới Bom Mỹ
Những hầm ngầm mà Iran chi hàng tỷ đô la xây dựng không chỉ là kho tên lửa. Đó là biểu tượng của sức mạnh bất khả xâm phạm mà IRGC khoe khoang. Giờ đây, chúng đang bốc cháy. Bom xuyên boong-ke Mỹ – được triển khai dưới thời Tổng thống Donald Trump đương nhiệm – đã chứng minh rằng không có nơi nào trên lãnh thổ Iran là an toàn. Chiến lược “bunker buster” không chỉ phá hủy vũ khí mà còn đập tan niềm tin của chế độ vào khả năng sống sót. IRGC vẫn hô hào “kháng chiến đến cùng”, nhưng Tổng thống Pezeshkian biết rõ: không tiền, không dầu, không thương mại, thì kháng chiến chỉ là tự sát. Ông đã cho phép 20 tàu mang cờ Pakistan và hai tàu Trung Quốc đi qua eo biển Hormuz. Đó không phải chiến thắng ngoại giao. Đó là sự đầu hàng ngầm trước thực tế kinh tế.
Từ góc nhìn quân sự, quyết định mở hé eo biển là sai lầm chiến lược chết người. Iran từng dùng Hormuz làm con bài tẩy: chặn dòng dầu để đẩy giá dầu toàn cầu lên cao, buộc châu Á, châu Âu và ngay cả dư luận Mỹ phải gây áp lực lên Washington ngừng chiến. Nhưng khi tàu tanker Pakistan và Trung Quốc bắt đầu qua lại, giá dầu sẽ giảm. Cung tăng, cầu không đổi – quy luật kinh tế cơ bản. Lợi thế duy nhất của Iran biến mất. Napoleon từng nói: “Để thắng chiến tranh, cần ba thứ: tiền, tiền và tiền.” Iran đang cạn kiệt cả ba.
Trump Và Bóng Ma Của Một Cuộc Chiến Kéo Dài
Tại Washington, Tổng thống Donald Trump đang theo dõi sát sao. Ông từng tuyên bố Iran “tặng” những tàu chở dầu ấy cho Mỹ. Dù chưa rõ sự thật, nhưng một điều chắc chắn: chính sách tối đa áp lực dưới thời Trump đã kết hợp hoàn hảo với sức mạnh quân sự để đẩy Iran vào góc tường. Khi IRGC phong tỏa Hormuz, Trump không hoảng loạn. Mỹ chỉ nhập 1% lượng dầu qua eo biển này. Nhưng Iran thì khác. Họ cần từng đô la từ dầu mỏ để trả lương, mua vũ khí, duy trì bộ máy đàn áp. Việc Pezeshkian cố gắng de-escalate chính là nhận ra rằng: chiến tranh với Mỹ và các đồng minh không còn là lựa chọn. Đó là con đường dẫn đến tự hủy.
Geopolitically, vết nứt giữa Tổng thống và IRGC đang tạo ra kẽ hở mà Mỹ có thể khai thác. Nếu Pezeshkian thành công trong việc kiềm chế IRGC, Iran có thể chấp nhận ngừng bắn với những nhượng bộ lớn. Nhưng nếu IRGC thắng, chế độ sẽ lao vào một cuộc chiến toàn diện, kéo theo cả Vùng Vịnh. Trung Quốc và Nga đang quan sát. Bắc Kinh cần dầu giá rẻ; Moscow cần Iran làm bệ phóng chống Mỹ. Nhưng ngay cả họ cũng không thể cứu một nền kinh tế đang tự thiêu.
Khi Internet Tắt, Nhân Dân Iran Thức Tỉnh
Hãy tưởng tượng Tehran năm 2026: không internet, giá bánh mì tăng từng giờ, bệnh viện hỗn loạn vì bác sĩ không tra được hồ sơ, ngân hàng xếp hàng dài để rút tiền mặt vô giá trị. Chế độ tắt mạng vì sợ “rủi ro an ninh”. Thực ra họ sợ nhân dân biết sự thật: missile cities đã cháy, Lãnh tụ Tối cao đã mất, và Tổng thống đang đấu đá với chính quân đội. Cuộc thảm sát tháng Một vẫn còn nóng. Giờ đây, khi lạm phát 47% và tiền giấy mới in ra chỉ đáng giá bảy đô la, người dân Iran không chỉ đói. Họ đang giận dữ.
Pezeshkian biết điều đó. Ông từng hứa giảm lãng phí, mở cửa kinh tế. Giờ ông đang cố cứu những gì còn sót lại. Nhưng IRGC, với tư cách là lực lượng thực sự nắm quyền, chỉ thấy một con đường: chiến tranh đến cùng. Sự đối đầu này không còn là tranh luận. Đây là cuộc đấu sinh tử giữa hai phe trong chế độ: phe muốn sống sót bằng cách thương lượng và phe muốn chết trong vinh quang cách mạng.
Eo Biển Hormuz: Con Bài Tẩy Đang Mất Giá
Khi nhà báo nước ngoài được IRGC dẫn ra eo biển và đếm được 90 tàu tanker qua lại, họ cố biến đó thành chiến thắng. “Iran kiểm soát hoàn toàn.” Nhưng sự thật ngược lại. Iran từng dùng Hormuz để gây áp lực toàn cầu. Giờ họ phải mở cửa cho tàu Pakistan và Trung Quốc chỉ để có tiền mua thực phẩm. Đó không phải kiểm soát. Đó là sự đầu hàng kinh tế. Giá dầu giảm là đòn chí mạng vào chiến lược của IRGC. Không còn áp lực lên Trump, không còn lý do để các nước Vùng Vịnh im lặng.
Tương Lai Chế Độ: Sụp Đổ Hay Biến Đổi?
Iran hôm nay không còn là cường quốc khu vực. Đó là một quốc gia đang tự gặm nhấm chính mình. Tổng thống Pezeshkian có thể là người cuối cùng cố gắng cứu vãn. Nhưng nếu IRGC tiếp tục thống trị, thì không chỉ kinh tế sụp đổ – cả chế độ cũng sẽ sụp đổ theo. Trump, với tư cách Tổng thống đương nhiệm, đang nắm lợi thế chiến lược chưa từng có. Ông không cần đổ thêm quân. Chỉ cần để Iran tự cháy trong ngọn lửa mà chính họ châm ngòi.
Cuộc chiến Iran không chỉ là bom đạn. Đó là bài học về giới hạn của chủ nghĩa cực đoan khi đối đầu với thực tế kinh tế lạnh lùng. Và ở Tehran, khi Tổng thống và IRGC đang giằng co nhau trước bờ vực, lịch sử đang viết một chương mới: chương kết của một chế độ từng mơ làm bá chủ Vùng Vịnh, nhưng cuối cùng lại chết vì chính những hầm ngầm mà họ chôn vùi hàng tỷ đô la.