Khi tiếng súng vang vọng trên eo biển Hormuz – huyết mạch dầu mỏ của cả hành tinh – vào cuối tuần qua, thế giới đột ngột tỉnh giấc trước một thực tế phũ phàng: cuộc đối đầu Mỹ-Iran không còn là trò chơi ngoại giao nữa, mà đã bước vào giai đoạn hành động quân sự có tính toán, lạnh lùng và không khoan nhượng. Tổng thống Donald Trump, với tư cách Tổng thống đương nhiệm, đã ra lệnh cho hải quân Mỹ chặn đứng và kiểm soát con tàu chở hàng Iran mang tên Touska ngay tại vịnh Oman, chỉ vài giờ sau khi lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nổ súng nhắm vào tàu dân sự, bao gồm cả tàu chở hàng và tàu vận tải của Vương quốc Anh. Đây không phải là một sự cố ngẫu nhiên. Đây là lời đáp trả đanh thép, được dàn dựng kỹ lưỡng, nhằm khẳng định rằng lệnh phong tỏa hải quân của Washington không phải trò đùa. Một phát bắn chính xác từ tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã xuyên thủng phòng máy, khiến con tàu khổng lồ gần 900 feet dài tê liệt hoàn toàn, buộc thủy quân lục chiến Mỹ phải lao lên boong tàu và nắm quyền kiểm soát toàn bộ. Hành động ấy không chỉ là một cuộc chặn bắt đơn thuần. Nó là thông điệp răn đe gửi thẳng đến Tehran: bất kỳ nỗ lực nào phá vỡ vòng vây cũng sẽ bị nghiền nát bằng sức mạnh vượt trội.
Những gì xảy ra sau đó càng lộ rõ chiến lược phong tỏa hai chiều mà Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã áp dụng một cách thép. Khoảng 24 con tàu trước đó đã cố gắng rời cảng Iran nhưng đều quay đầu sau cảnh báo. Con tàu Touska thì khác hẳn: nó xuất phát từ cảng Klang, Malaysia, chở hàng hướng về Iran, phớt lờ mọi lệnh dừng lại. Kết quả? Nó bị vô hiệu hóa chính xác, hàng hóa bị kiểm tra, và toàn bộ thủy thủ đoàn Iran phải đối mặt với thực tế phũ phàng rằng tuyến hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới giờ đây nằm dưới sự giám sát chặt chẽ của Washington. Quy tắc của Mỹ rõ ràng đến mức tàn nhẫn nhưng logic: tàu rỗng, kể cả chở dầu nhưng không chở hàng, vẫn được phép đi vào vùng biển Iran. Nhưng bất kỳ con tàu nào mang theo dầu mỏ hay hàng hóa đều lập tức trở thành mục tiêu. Ngược lại, không một con tàu nào được rời cảng Iran nếu chở đầy tải. Đây là vòng siết cổ kinh tế toàn diện, bóp nghẹt dòng chảy thương mại và hậu cần của Tehran, khiến Iran thiệt hại khoảng 500 triệu đô la mỗi ngày trong khi Mỹ không mất gì – thậm chí còn hưởng lợi khi nhiều tàu chở dầu chuyển hướng sang Texas, Louisiana và Alaska. Trump đã nói không khoan nhượng: “Họ đang giúp chúng tôi mà không nhận ra”. Và ông đúng. Bằng cách Iran tái áp đặt kiểm soát eo biển và nổ súng vào tàu dân sự, họ vô tình củng cố lập luận cho lệnh phong tỏa của Mỹ, biến chính mình thành bên thiệt hại nặng nề nhất.
Nhưng đằng sau những phát súng trên biển là một ván cờ quyền lực phức tạp hơn nhiều, nơi địa chính trị va chạm với nội bộ Iran hỗn loạn. Trong bối cảnh Internet bị gián đoạn hơn 50 ngày, thông tin từ Tehran chỉ còn là những tuyên bố được sàng lọc kỹ lưỡng. Trưởng đoàn đàm phán Iran xuất hiện trên truyền hình với giọng điệu cứng rắn, cảnh báo chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Phát ngôn ấy không chỉ là lời đe dọa. Nó phản ánh cuộc tranh giành ảnh hưởng khốc liệt bên trong chế độ, nơi các phe phái cứng rắn của Vệ binh Cách mạng đang trỗi dậy mạnh mẽ, đẩy những nhân vật từng ủng hộ thỏa hiệp vào thế khó. Một nhân vật then chốt – người nhiều lần thất bại trong cuộc tranh cử tổng thống nhưng chưa bao giờ từ bỏ tham vọng – đang tận dụng khoảng trống quyền lực này để vươn lên. Chiến tranh và bất ổn đã loại bỏ những rào cản cũ, biến ông ta thành ứng cử viên sáng giá cho vị trí ảnh hưởng thứ hai sau Lãnh tụ Tối cao. Để thành công, ông ta cần một thỏa thuận hòa bình với Mỹ, thứ có thể mang lại tính chính danh và mở rộng ảnh hưởng. Ngược lại, Tổng thống Iran đương nhiệm dường như chỉ đóng vai trò hình thức, không tham gia trực tiếp vào đàm phán hay chỉ đạo quân sự. Cấu trúc quyền lực đặc thù của Iran, nơi chức danh không đồng nghĩa với thực quyền, đang tạo ra cơ hội hiếm hoi cho một cuộc lật đổ ngầm từ bên trong.
Trump hiểu rõ điều đó. Trong tuyên bố mang tính bước ngoặt, ông thẳng thừng: “Iran đã nổ súng ngày hôm qua tại eo biển Hormuz, vi phạm hoàn toàn thỏa thuận ngừng bắn. Không còn Mr. Nice Guy nữa”. Ông cảnh báo rõ ràng sẽ phá hủy mọi nhà máy điện và mọi cây cầu tại Iran nếu Tehran không chấp nhận thỏa thuận. Lời nói ấy không phải khoe khoang. Nó là phần của chiến lược gây áp lực tối đa, kết hợp quân sự và kinh tế, mà Mỹ đã hoàn thiện qua nhiều thập kỷ. Đồng thời, phái đoàn Mỹ do Jared Kushner và Steve Witkoff dẫn đầu, với sự tham gia bất ngờ của Phó Tổng thống JD Vance, đã lên đường đến Islamabad, Pakistan. Cuộc đàm phán dự kiến diễn ra vào thứ Ba và có thể kéo dài đến thứ Tư – đúng thời điểm lệnh ngừng bắn hết hạn. Nội dung thỏa thuận cốt lõi: mở lại eo biển Hormuz và đảm bảo Iran không sở hữu uranium làm giàu cao độ chôn sâu dưới lòng đất, sau các hoạt động quân sự mùa hè năm ngoái. Trump nhấn mạnh: không lặp lại sai lầm của Obama, không đổ tiền vào khi Tehran vẫn theo đuổi chương trình hạt nhân. Đây là cơ hội cuối cùng, nhưng cũng là lưỡi dao hai lưỡi. Nếu Iran từ chối, kịch bản leo thang sẽ không còn là giả thuyết.
Trên thực địa, Mỹ đang chuẩn bị cho mọi khả năng. Suốt hai tuần qua, máy bay vận tải quân sự liên tục hạ cánh, chở nhân lực và thiết bị. Ba hàng không mẫu hạm USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford và USS George H.W. Bush dự kiến hội tụ tại khu vực – sự gia tăng đáng kể so với hai tàu trước đó. Cán cân hỏa lực nghiêng hẳn về phía Mỹ, với ưu thế vượt trội về không quân và hải quân. Đây không phải phòng thủ. Đây là tư thế sẵn sàng cho kịch bản xấu nhất, khi chỉ một sai lầm nhỏ cũng có thể châm ngòi xung đột quy mô lớn. Iran, ngược lại, đang chơi trò bất đối xứng nguy hiểm: nổ súng vào tàu dân sự để khẳng định kiểm soát Hormuz, nhưng vẫn cố gắng bảo vệ lợi ích kinh tế của chính mình. Hành động ấy không chỉ vi phạm luật hàng hải quốc tế mà còn khiến thế giới thấy rõ bản chất hai mặt của Tehran. Các tổ chức nhân quyền như Amnesty International đã lên tiếng về việc lực lượng an ninh Iran sử dụng đạn kim loại trấn áp biểu tình, nhắm thẳng vào đầu và thân người dân. Những cáo buộc ấy làm lung lay bất kỳ tuyên bố “tội ác chiến tranh” nào mà một số chính trị gia Dân chủ Mỹ và truyền thông phương Tây đang cố tình thổi phồng nhắm vào hành động của Washington.
Những tiếng nói chỉ trích ấy, dù ồn ào, đều bỏ qua thực tế chiến lược lạnh lùng. Mỹ nhắm vào hạ tầng chiến lược – cầu cống, nhà máy điện – những mục tiêu trực tiếp phục vụ năng lực quân sự của đối phương. Iran thì khác: giấu tên lửa, vũ khí trong trường học, bệnh viện, khu dân cư, xóa nhòa ranh giới dân sự-quân sự. Đó mới là nguyên nhân sâu xa khiến mọi đáp trả trở nên phức tạp. Thời điểm Iran chấp nhận ngừng bắn trùng khớp chính xác với lúc Mỹ đưa ra cảnh báo tấn công hạ tầng trọng yếu – những công trình cần hàng thập kỷ để tái thiết. Áp lực đã phát huy tác dụng. Thế nhưng phe cứng rắn ở Tehran đang trỗi dậy. Ngoại trưởng từng ủng hộ mở lại eo biển giờ bị suy yếu, thậm chí có nguy cơ bị loại khỏi vòng trong. Bất kỳ ai nói đến thỏa hiệp đều phải trả giá. Đó là lý do các tuyên bố từ Tehran lúc cứng rắn, lúc mơ hồ, khiến phái đoàn Iran chưa quyết định tham gia đàm phán tại Pakistan. Họ đòi phong tỏa phải dỡ bỏ trước, trong khi Mỹ khẳng định phong tỏa vẫn duy trì đến khi có thỏa thuận. Tín hiệu từ hãng truyền thông nhà nước Iran – từng tuyên bố bắt phi công Mỹ nhưng thực tế bị bác bỏ – cho thấy cần thận trọng với mọi phát ngôn. Nếu Phó Tổng thống Vance thực sự bay đến Pakistan, đó sẽ là dấu hiệu cam kết ngầm từ Tehran. Ngược lại, toàn bộ tiến trình có nguy cơ sụp đổ chỉ trong 72 giờ tới.
Căng thẳng đã đạt đến ngưỡng mà mọi tuyên bố không còn là ngoại giao suông. Trump nhấn mạnh: “Mọi khả năng đều đang được cân nhắc”. Đó là cách ông định hình cuộc đối đầu – không phải xung đột mù quáng, mà là chiến dịch triệt tiêu năng lực đối phương bằng áp lực kinh tế, quân sự và ngoại giao song song. Eo biển Hormuz, nơi 20% dầu mỏ thế giới chảy qua, giờ trở thành bàn cờ sống còn. Nếu xung đột tái bùng phát, không chỉ Trung Đông mà toàn cầu sẽ rung chuyển: giá dầu vọt lên, chuỗi cung ứng gián đoạn, và các đồng minh như Anh – nạn nhân trực tiếp của những phát đạn Iran – càng siết chặt liên minh với Washington. Ngược lại, nếu đàm phán tại Islamabad thành công, Iran sẽ phải mở lại eo biển, từ bỏ uranium giàu cao, và chấp nhận một trật tự mới nơi Mỹ khẳng định vị thế siêu cường không khoan nhượng. Nhưng cánh cửa ấy đang khép dần. Với lệnh ngừng bắn chỉ còn chưa đầy ba ngày, với tàu sân bay Mỹ đang tiến gần, và với những tiếng súng vẫn còn vang vọng trên Hormuz, thế giới đang đứng trước ngưỡng cửa của một bước ngoặt lịch sử. Tehran có chọn con đường thỏa hiệp để cứu vãn kinh tế và quyền lực nội bộ, hay sẽ lao vào vòng xoáy mà không ai – kể cả những phe phái cứng rắn nhất – có thể kiểm soát? Câu trả lời sẽ định hình không chỉ tương lai Iran mà còn cán cân quyền lực toàn cầu trong kỷ nguyên Trump thứ hai.