Trong những ngày đầu tháng 3 năm 2026, Tehran rung chuyển dưới những đợt không kích dồn dập chưa từng có, biến thủ đô 15 triệu dân thành một chiến trường hỗn loạn. Hàng trăm nghìn người dân hoảng loạn đổ xô rời khỏi thành phố, xe cộ ùn tắc hướng về phía bắc – nơi được coi là “an toàn” hơn – trong khi các con đường nội đô gần như trống rỗng. Đây không còn là chiến tranh thông thường; đây là sự sụp đổ có hệ thống của một chế độ đã tồn tại gần nửa thế kỷ, dưới bàn tay sắt của Tổng thống Donald Trump và liên minh Mỹ-Israel.
Sự kiện khởi đầu từ ngày 28/2, khi các cuộc tấn công phối hợp Mỹ-Israel tiêu diệt Ayatollah Ali Khamenei cùng hàng loạt lãnh đạo cấp cao IRGC, mở ra Chiến dịch Epic Fury – hay còn gọi là Operation Roaring Lion. Mục tiêu công khai: triệt phá năng lực hạt nhân, tên lửa và “trục kháng chiến” của Iran. Nhưng thực tế đang diễn ra vượt xa kịch bản ban đầu. IRGC – lực lượng vệ binh cách mạng từng là cột trụ bất khả xâm phạm – đang tan rã từ bên trong. Các chỉ huy cấp cao bị ám sát có hệ thống, từ Mohammad Pakpour đến Abdol Rahim Mousavi, khiến chuỗi chỉ huy đứt gãy. Các trụ sở chính thức bị san phẳng, buộc lực lượng còn sót lại phải sơ tán ra các địa điểm dân sự: sân vận động, trường học, nhà thi đấu thể thao trong nhà. Azadi Indoor Stadium – biểu tượng thể thao với sức chứa 12.000 người – từng được IRGC biến thành căn cứ tạm thời, nay chỉ còn là đống đổ nát sau đợt không kích sáng sớm. Hình ảnh lực lượng IRGC chạy tán loạn khỏi khu phức hợp, khói lửa bốc cao, là minh chứng rõ nét nhất cho sự hoảng loạn lan rộng.
Hàng loạt báo cáo từ Economist và các nguồn tình báo độc lập cho thấy hiện tượng “vắng mặt hàng loạt” trong lực lượng an ninh. Cảnh sát, binh lính, thậm chí thành viên IRGC không đến đơn vị. Họ biết rõ: bất kỳ tập trung nào cũng trở thành mục tiêu chết người. Israel không ngần ngại khai thác điểm yếu này. Các đợt tấn công chính xác nhắm vào Shepa – các căn cứ chỉ huy IRGC – khiến dân chúng Tehran vỗ tay reo hò khi thấy khói bốc lên từ những địa điểm từng là biểu tượng quyền lực. Video lan truyền trên mạng xã hội (qua VPN) cho thấy người dân hô vang: “Họ đánh trúng Shepa!” – không phải sợ hãi, mà là sự giải thoát bị kìm nén bấy lâu.
Nhưng niềm vui ấy xen lẫn nỗi kinh hoàng thực sự. Dân chúng không sợ bom Mỹ hay Israel; họ sợ chính hàng xóm của mình – những chỉ huy IRGC ẩn náu trong khu dân cư. Một khi vị trí bị lộ, cả khu phố có thể trở thành mục tiêu phụ. Nỗi sợ ấy sinh ra những câu chuyện đen tối: bài đăng châm biếm lan truyền khắp Tehran, hỏi hàng xóm: “Ông là kẻ nịnh bợ đến mức nào, để chúng ta cùng tính toán rủi ro sống chung?” UN ghi nhận ít nhất 100.000 người rời Tehran chỉ trong hai ngày đầu; con số thực tế đến nay có lẽ đã gấp nhiều lần, khi giao thông một chiều hướng bắc vẫn ùn tắc hàng nghìn xe mỗi ngày.
Chế độ đáp trả bằng bạo lực tàn bạo. Tại Khorramabad, lực lượng tuần tra mặt nạ đen, súng trường trên xe máy, bắn chết cô gái trẻ Nahal chỉ vì cô dám ra đường ăn mừng cái chết của một lãnh đạo. Truyền hình nhà nước công khai đe dọa: “Ai nói giống kẻ thù – dưới là Tel Aviv, trên là Netanyahu – sẽ lĩnh một viên đạn.” Lệnh bắn giết được ban ra rõ ràng: cha mẹ không chịu trách nhiệm nếu con cái “ngu dốt” chống đối. Nhưng chính sự tàn bạo ấy đang phản tác dụng. Lực lượng đàn áp ngày càng co cụm, thiếu chỉ huy, thiếu phối hợp. Thông tin tình báo rò rỉ cho thấy 90 máy bay tham gia một đợt không kích duy nhất vào Tehran, thả 400 quả bom – con số cho thấy sự áp đảo tuyệt đối.
Tệ hơn, liên lạc nội bộ đã sụp đổ. Các tay súng dân quân nhận được tin nhắn hàng loạt: “Vũ khí của các anh vô dụng trước đòn đánh của chúng tôi. Các anh đang chết trong cuộc chiến đã thua. Chỉ huy bán đứng các anh, chúng ẩn náu trong xa hoa, còn gia đình các anh chỉ nhận mộ phần.” Tin nhắn không chỉ là tâm lý chiến; kẻ gửi nắm giữ danh sách số điện thoại toàn bộ lực lượng – dấu hiệu Mossad hoặc CIA đã xâm nhập sâu. Không ai dám dùng điện thoại an toàn nữa. Chỉ huy không thể phối hợp; đơn vị hoạt động độc lập, dựa trên lệnh cũ kỹ.
Dưới góc nhìn quân sự, đây là chiến lược “decapitation” hoàn hảo. Israel sử dụng F-35 bắn rơi máy bay Yak-130 của Iran – lần đầu tiên F-35 hạ gục máy bay có người lái trong không chiến. Mỹ cung cấp hỏa lực áp đảo, từ Tomahawk đến drone tự sát. Hệ thống phòng không Iran tan vỡ; tên lửa đạn đạo giảm 90% theo CENTCOM. Tehran không còn khả năng phản công hiệu quả; các đợt “True Promise 4” chỉ là những đợt phóng tên lửa rải rác, phần lớn bị đánh chặn.
Địa chính trị thay đổi chóng mặt. Trump – Tổng thống đương nhiệm – tuyên bố “chiến thắng đang đến”, đòi Iran “đầu hàng vô điều kiện”. Ông công khai can thiệp vào việc chọn lãnh đạo mới: Mojtaba Khamenei – con trai cố lãnh tụ – được Assembly of Experts chọn, nhưng Trump cảnh báo “nếu không được Mỹ chấp thuận, hắn sẽ không tồn tại lâu”. Đây không còn là chiến tranh chống hạt nhân; đây là can thiệp chế độ thay đổi trực tiếp. Nga bị cáo buộc cung cấp tình báo cho Iran, làm phức tạp hóa cục diện. Các nước vùng Vịnh im lặng hoặc ngầm ủng hộ, trong khi Hezbollah suy yếu nghiêm trọng – hàng chục sĩ quan IRGC bỏ chạy khỏi Beirut.
Iran đang đứng trước bờ vực nội chiến. Dân chúng ăn mừng cái chết lãnh đạo, nhưng chế độ đáp trả bằng súng đạn. IRGC co cụm trong dân cư, biến sân vận động thành mục tiêu. Lực lượng an ninh tan rã. Kinh tế sụp đổ: dầu mỏ cháy, lạm phát phi mã, thiếu nước, thiếu điện. Tehran – biểu tượng quyền lực – nay là thành phố ma, nơi dân chạy trốn, quân đội ẩn náu, và bom rơi không ngừng.
Trump đã mở Pandora box. Chiến thắng quân sự dường như trong tầm tay, nhưng hậu quả địa chính trị có thể kéo dài hàng thập kỷ: dòng người tị nạn khổng lồ, bất ổn vùng Vịnh, và một Iran tan vỡ có thể sinh ra hỗn loạn lớn hơn cả ISIS. Lịch sử sẽ phán xét: liệu đây là đòn quyết định chấm dứt mối đe dọa Iran, hay là sai lầm chiến lược biến Trung Đông thành địa ngục mới?