Khi những tiếng còi báo động vang vọng khắp Dubai, Manama, Kuwait City và Riyadh vào sáng sớm ngày 2 tháng 3 năm 2026, thế giới chợt nhận ra: cuộc chiến mà Tổng thống Donald Trump khởi xướng chống Iran không còn là "đòn đánh nhanh, gọn" như lời hứa hẹn. Nó đang biến thành một cơn ác mộng địa chính trị lan rộng, nơi Mỹ – dưới sự lãnh đạo của vị tổng thống từng khoe "nghệ thuật đàm phán" – giờ đây phải đối mặt với thực tế phũ phàng: mất kiểm soát chiến trường.
Lệnh sơ tán khẩn cấp từ Bộ Ngoại giao Mỹ – "DEPART NOW via commercial means due to serious safety risks" – được ban hành cho hơn 15 quốc gia Trung Đông, từ Bahrain, Kuwait, Qatar, Saudi Arabia, UAE đến Israel, Jordan, Lebanon, thậm chí cả Iran và Syria. Không có kế hoạch không vận khẩn cấp, không có máy bay quân sự chờ sẵn. Chỉ có lời khuyên lạnh lùng: tự mua vé máy bay thương mại mà rời đi. Trong bối cảnh sân bay bị Iran nhắm mục tiêu, đường hàng không hỗn loạn, lệnh này không khác gì một lời thừa nhận cay đắng: chính quyền Trump đã để công dân Mỹ tự bơi giữa biển lửa.
Sự hỗn loạn không phải ngẫu nhiên. Ngày 28 tháng 2, Mỹ và Israel mở màn chiến dịch không kích quy mô lớn vào Iran, tiêu diệt Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei cùng hàng chục lãnh đạo cấp cao IRGC, phá hủy hàng loạt cơ sở hạt nhân, tên lửa đạn đạo và căn cứ quân sự. Trump gọi đây là "cơ hội cuối cùng tốt nhất" để triệt tiêu mối đe dọa hạt nhân và tên lửa của Tehran. Nhưng chỉ trong vòng 72 giờ, Iran đã phản công dữ dội: hàng trăm tên lửa đạn đạo và drone lao vào Israel, các căn cứ Mỹ ở Kuwait, Bahrain, Qatar, UAE, và thậm chí đánh trúng Đại sứ quán Mỹ tại Riyadh – biểu tượng quyền lực ngoại giao của Washington ở bán đảo Ả Rập. Khói đen bốc lên từ khu ngoại giao Riyadh, lửa cháy lan trên mái nhà sứ quán, dù may mắn chưa có thương vong nhân sự. Kuwait thì bắn nhầm ba chiến đấu cơ F-15 Mỹ trong hỗn loạn phòng không. Sáu lính Mỹ thiệt mạng ở Kuwait, con số thương vong tiếp tục tăng.
Và đây chính là điểm then chốt làm lộ rõ sự lúng túng chiến lược của chính quyền Trump: lý do tấn công "ngay lập tức" không phải vì mối đe dọa hạt nhân "sắp xảy ra" từ Iran, mà vì Israel – dưới Thủ tướng Netanyahu – đã quyết định ra tay trước. Ngoại trưởng Marco Rubio, trong cuộc họp báo ngày 2/3, thẳng thừng thừa nhận: "Chúng ta biết nếu Iran bị tấn công bởi Israel, họ sẽ lập tức đáp trả Mỹ. Lệnh đã được phân cấp xuống chỉ huy hiện trường, phản ứng là tự động. Chúng ta không thể ngồi chờ họ đánh trước rồi mới chịu tổn thất lớn hơn." Nói cách khác, Mỹ đã chọn tấn công tiên phát không phải để bảo vệ an ninh quốc gia trực tiếp, mà để "ngăn chặn" một kịch bản mà Israel có thể tự gây ra – rồi kéo Mỹ vào vòng xoáy.
Lập luận này nguy hiểm đến mức đáng báo động. Nó biến Mỹ thành công cụ thực thi ý chí của Tel Aviv, thay vì một siêu cường độc lập định hình chiến lược riêng. Nếu Netanyahu quyết định đánh Iran, Mỹ phải theo để "giảm thiểu tổn thất"? Đó không phải phòng thủ, mà là sự lệ thuộc chiến lược. Và hậu quả đang hiện hữu: Iran không chỉ đáp trả Mỹ mà còn mở rộng chiến trường sang các đồng minh vùng Vịnh – những quốc gia vốn trung lập hoặc thân Mỹ – nhằm tạo áp lực kinh tế và chính trị khổng lồ. Eo biển Hormuz bị IRGC tuyên bố "đóng cửa" (dù thực tế kiểm soát còn hạn chế), giá dầu thế giới vọt lên, kinh tế toàn cầu rung lắc.
Trump, trong loạt phỏng vấn với CNN, NewsNation và New York Post, vẫn giữ giọng điệu tự tin: chiến dịch sẽ kéo dài 4-5 tuần, có thể "lâu hơn nhiều", nhưng "không phải Iraq hay Afghanistan". Phó Tổng thống JD Vance lặp lại: mục tiêu rõ ràng – ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, không phải thay đổi chế độ (dù ban đầu có nói đến regime change). Nhưng thực tế chiến trường mâu thuẫn lời nói. Từ "ngăn chặn hạt nhân" chuyển sang "tiêu diệt năng lực tên lửa", rồi "phá hủy hải quân Iran", và ngầm thừa nhận mong muốn một chính quyền "thân thiện" hơn ở Tehran. Sự mơ hồ này – kết hợp với việc cắt giảm ngân sách Bộ Ngoại giao, sa thải nhân sự ngoại giao – khiến khả năng ứng phó khủng hoảng dân sự gần như bằng không.
Một vị tướng Mỹ cấp cao bị kẹt ở UAE – Thiếu tướng Randy Manner – công khai bày tỏ thất vọng: "Chúng tôi cảm thấy bị bỏ rơi. BBC đưa tin Anh sắp xếp vận chuyển công dân về nước, còn Mỹ thì để người dân tự xoay sở." Hàng ngàn công dân Mỹ, du khách, doanh nhân đang mắc kẹt giữa các thành phố vùng Vịnh, nơi còi báo động không ngừng vang, tên lửa Iran bay qua đầu. Trong khi đó, Trump đăng bài trên mạng xã hội về việc chấp nhận lời mời dự tiệc White House Correspondents' Dinner, khoe "GOAT" (Greatest Of All Time), và tấn công "deep state" cùng phe Dân chủ. Sự tương phản giữa chiến trường hỗn loạn và giọng điệu cá nhân hóa của tổng thống chưa từng có tiền lệ.
Iran, dù chịu tổn thất nặng nề (hàng trăm người chết, lãnh đạo cấp cao bị tiêu diệt), vẫn giữ được khả năng phản công đáng kể nhờ kho tên lửa phân tán và mạng lưới proxy. Hezbollah từ Lebanon, Houthis từ Yemen, các nhóm dân quân Iraq – tất cả đều kích hoạt, mở rộng chiến trường. Israel phải đối phó rocket từ Beirut, Mỹ phải phân tán lực lượng bảo vệ căn cứ. Chiến lược "đánh nhanh thắng nhanh" của Trump giờ đây đối mặt nguy cơ sa lầy: nếu kéo dài, thương vong Mỹ tăng, dư luận trong nước quay lưng; nếu dừng sớm, Iran sẽ tuyên bố chiến thắng chiến lược.
Tác động địa chính trị sâu rộng hơn. Nga và Trung Quốc – hai đối thủ chiến lược của Mỹ – đang theo dõi sát sao. Bắc Kinh kêu gọi "ngừng bắn và đối thoại", nhưng ngầm hưởng lợi từ giá dầu cao và sự phân tâm của Washington. Moscow có thể tăng hỗ trợ Iran qua vũ khí hoặc tình báo. Các đồng minh vùng Vịnh – Saudi, UAE – dù bị Iran tấn công, vẫn phải cân nhắc: liệu Mỹ có thực sự bảo vệ họ, hay chỉ dùng họ làm bia đỡ đạn?
Trump từng hứa "kết thúc các cuộc chiến vô tận". Nhưng ở đây, ông đang mở ra một cuộc chiến mới – với lý do mơ hồ, chiến lược lệ thuộc đồng minh, và hậu cần ngoại giao yếu kém. Khi Đại sứ quán Mỹ ở Riyadh bốc khói, khi công dân Mỹ nhận lệnh "tự thoát thân", thế giới thấy rõ: quyền lực tối thượng của Mỹ không phải bất khả xâm phạm. Và nếu Trump không nhanh chóng định hình lại mục tiêu – từ "thay đổi chế độ" mơ hồ sang đàm phán thực tế – thì Trung Đông không chỉ cháy, mà có thể kéo cả thế giới vào vòng xoáy.
Cuộc chiến này không còn là chuyện của Trump hay Netanyahu. Nó là bài kiểm tra khắc nghiệt cho trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh – nơi siêu cường có thể khởi chiến dễ dàng, nhưng kiểm soát hậu quả lại là bài toán không lời giải đơn giản.