The backlash against Tổng thống Donald Trump đang bùng nổ dữ dội, khi ông ra lệnh cấm toàn bộ các cơ quan liên bang sử dụng công nghệ của Anthropic – công ty AI từng được Lầu Năm Góc đánh giá cao nhờ mô hình Claude an toàn và có rào chắn đạo đức. Quyết định này không chỉ là một đòn trừng phạt thương mại, mà còn là lời tuyên chiến công khai với nguyên tắc kiểm soát con người trong chiến tranh hiện đại, mở đường cho những vũ khí tự trị giết người mà không cần can thiệp của con người, và giám sát hàng loạt công dân Mỹ. Chỉ vài giờ sau lệnh cấm, OpenAI – đối thủ của Anthropic – nhanh chóng ký thỏa thuận với Bộ Quốc phòng, khẳng định giữ nguyên các "red lines" tương tự, nhưng dưới dạng cam kết "tin tưởng" vào chính quyền Trump. Đây không phải là câu chuyện về công nghệ, mà là về quyền lực: ai quyết định giới hạn của AI trong tay quân đội Mỹ?
Căng thẳng bùng phát từ những cuộc đàm phán kéo dài hàng tháng giữa Anthropic và Bộ Quốc phòng dưới thời Trump. Công ty này, với mô hình Claude đã được tích hợp sâu vào hệ thống phân loại của Lầu Năm Góc từ trước khi Trump trở lại Nhà Trắng, kiên quyết đòi hai ngoại lệ rõ ràng trong hợp đồng: cấm sử dụng cho giám sát hàng loạt công dân Mỹ (mass domestic surveillance) và cấm vũ khí tự trị hoàn toàn (fully autonomous weapons), nơi AI tự quyết định khai hỏa mà không có con người trong vòng lặp. Những yêu cầu này không phải là "cực đoan tả khuynh" như Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth miêu tả, mà là sự thừa nhận thực tế lạnh lùng: công nghệ AI biên giới hiện tại vẫn chưa đủ đáng tin cậy để giao phó quyền sống chết. Dario Amodei, CEO Anthropic, đã công khai tuyên bố rằng việc cho phép AI tự trị giết người lúc này sẽ đe dọa chính sinh mạng binh sĩ Mỹ và dân thường, đồng thời vi phạm quyền cơ bản của công dân Mỹ nếu dùng cho giám sát quy mô lớn.
Trump, với phong cách quen thuộc, đã biến tranh chấp hợp đồng thành cuộc chiến ý thức hệ. Trên Truth Social, ông gọi Anthropic là "radical left woke company" cố "strong-arm" Bộ Quốc phòng, buộc họ phải tuân theo "Terms of Service" thay vì Hiến pháp Mỹ. Ông ra lệnh mọi cơ quan liên bang ngừng sử dụng ngay lập tức công nghệ của họ, với Lầu Năm Góc được ân hạn sáu tháng để chuyển đổi – một khoảng thời gian đủ để gây rối loạn hệ thống đã phụ thuộc vào Claude. Hegseth đẩy xa hơn, tuyên bố Anthropic là "supply chain risk to national security" – nhãn hiệu thường dành cho các công ty ngoại bang như Huawei, nay áp dụng cho một doanh nghiệp Mỹ. Hậu quả: bất kỳ nhà thầu, đối tác nào làm ăn với quân đội Mỹ đều bị cấm giao dịch thương mại với Anthropic. Nvidia, Amazon, Google, Microsoft – những gã khổng lồ đã đầu tư hàng tỷ đô la vào Anthropic – đột nhiên đứng trước nguy cơ mất hợp đồng quốc phòng nếu không cắt đứt quan hệ.
Đây là đòn đánh kép: không chỉ trừng phạt Anthropic mà còn đe dọa toàn bộ hệ sinh thái AI Mỹ. Việc chỉ định "supply chain risk" có thể buộc các công ty này phải thoái vốn, làm tê liệt dòng vốn đầu tư vào AI an toàn. Các nhà đầu tư quốc tế sẽ nhìn thấy rõ: nếu bạn không nhượng bộ chính quyền Trump trong việc cho phép AI giết người tự trị hoặc theo dõi công dân, bạn có thể bị chính phủ Mỹ bóp chết. Anthropic đã tuyên bố sẽ kiện quyết định này ra tòa, lập luận rằng nhãn "risk" thiếu cơ sở pháp lý khi áp dụng cho công ty Mỹ, và Hegseth không có quyền cấm giao dịch ngoài phạm vi hợp đồng quốc phòng. Nhưng tổn hại đã xảy ra: lòng tin vào môi trường kinh doanh AI tại Mỹ bị lung lay nghiêm trọng.
Rồi OpenAI xuất hiện như một "người thay thế" tiện lợi. Sam Altman thông báo ký thỏa thuận với Bộ Quốc phòng để triển khai mô hình trên mạng phân loại, khẳng định giữ nguyên hai nguyên tắc: cấm giám sát hàng loạt và trách nhiệm con người trong sử dụng vũ lực, bao gồm vũ khí tự trị. Altman nhấn mạnh thỏa thuận được ghi rõ trong hợp đồng, kèm theo các biện pháp kỹ thuật như triển khai cloud-only và safety stack do OpenAI kiểm soát. Nhưng đây chính là điểm mấu chốt gây nghi ngờ: tại sao Trump và Hegseth chấp nhận các "red lines" tương tự từ OpenAI, trong khi lại trừng phạt Anthropic vì đòi hỏi y hệt? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt về thái độ: Anthropic đòi ghi rõ ràng vào hợp đồng và giám sát tuân thủ, thể hiện sự thiếu tin tưởng vào "lawful purpose clause" – điều khoản cho phép chính quyền tự định nghĩa "hợp pháp". OpenAI, ngược lại, chấp nhận "trust me bro" – tin rằng Trump sẽ tôn trọng cam kết miệng hoặc chính sách pháp lý hiện hành, mà không cần ràng buộc chặt chẽ.
Sự tương phản này phơi bày bản chất của chính quyền Trump: không phải phản đối rào chắn an toàn, mà phản đối bất kỳ ai dám thách thức quyền quyết định tuyệt đối của Tổng thống và Bộ Quốc phòng. Trump muốn AI phục vụ quân sự mà không bị "tech executives" – những kẻ ông gọi là "unelected" – can thiệp. Hegseth gọi Anthropic là "corporate virtue-signaling" đặt ý thức hệ Silicon Valley lên trên sinh mạng Mỹ, nhưng chính lời lẽ của ông thừa nhận: họ không chấp nhận các điều khoản cấm giám sát hàng loạt và vũ khí tự trị. "Full unrestricted access for every lawful purpose" – cụm từ này nghe vô hại, nhưng trong bối cảnh Trump định nghĩa "lawful" theo ý mình, nó mở cửa cho lạm dụng.
Tác động địa chính trị thì sâu rộng hơn nhiều. Trong bối cảnh căng thẳng toàn cầu – từ Ukraine đến Trung Đông, nơi drone và AI đã thay đổi bản chất chiến tranh – Mỹ cần dẫn đầu về AI quân sự. Việc trừng phạt Anthropic, công ty dẫn đầu về AI an toàn, có thể đẩy nhanh cuộc chạy đua với Trung Quốc, nơi Bắc Kinh không ngần ngại phát triển vũ khí tự trị. Nhưng cái giá là gì? Nếu Mỹ chấp nhận AI giết người mà không có con người kiểm soát, chúng ta đang bước vào kỷ nguyên mà lỗi lầm thuật toán có thể gây ra thảm họa nhân đạo. Giám sát hàng loạt công dân Mỹ – dù dưới danh nghĩa an ninh – sẽ xói mòn nền tảng dân chủ, biến chính phủ thành một cỗ máy theo dõi toàn diện.
Phản ứng từ dư luận Mỹ đang chứng minh đây không phải vấn đề đảng phái. Trên mạng xã hội của Trump, hàng loạt người ủng hộ MAGA bày tỏ thất vọng: "Ông ủng hộ giám sát hàng loạt sao?", "Đây không phải hình ảnh tốt", "AI cần rào chắn, không phải woke hay fascist". Nhiều người coi đây là sự phản bội cam kết bảo vệ tự do cá nhân – thứ Trump từng hứa sẽ chống lại "big tech". Việc OpenAI – công ty từng bị chỉ trích vì thân cận với Trump qua các khoản quyên góp lớn – nhanh chóng lấp chỗ trống càng làm dấy lên nghi ngờ về động cơ chính trị.
Cuộc xung đột này đánh dấu bước ngoặt: AI không còn là công cụ trung lập, mà trở thành chiến trường quyền lực. Trump, bằng cách trừng phạt Anthropic và ưu ái OpenAI, đang khẳng định rằng dưới thời ông, quân đội Mỹ sẽ không bị ràng buộc bởi bất kỳ rào chắn đạo đức nào từ bên ngoài. Nhưng lịch sử đã chứng minh: công nghệ không có giới hạn thường dẫn đến lạm dụng không thể kiểm soát. Khi AI tự quyết định ai sống ai chết, hoặc theo dõi mọi cử động của công dân, chúng ta không còn là nước cộng hòa tự do nữa – chúng ta đã trở thành thứ gì đó tối tăm hơn nhiều.