Khi những tiếng nổ đầu tiên vang lên trên bầu trời Tehran vào ngày 28 tháng 2 năm 2026, không ai trong giới lãnh đạo Cộng hòa Hồi giáo Iran có thể hình dung rằng chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần, cỗ máy quân sự được xây dựng suốt 47 năm sẽ tự nuốt chửng chính mình. Không phải bởi sức mạnh của bom GBU-57 hay đạn đạo từ liên minh Mỹ-Israel, mà bởi chính sự thối rữa từ bên trong: những người lính Artesh – quân đội chính quy – đang nhìn đồng đội của mình chết dần trong vũng máu vì IRGC từ chối đưa họ đến bệnh viện; những đơn vị tên lửa tinh nhuệ nhất, từng là niềm kiêu hãnh của chế độ, lại bị bỏ mặc đói khát để ưu tiên linh kiện bảo dưỡng tên lửa; và hàng chục nghìn binh sĩ đang đào ngũ hàng loạt, hướng về biên giới với lời thì thầm: “Trump đã giữ lời hứa, đến lượt chúng ta xuống đường.”
Đây không phải là một cuộc chiến thông thường. Đây là khoảnh khắc “Zero Day” – ngày zero – khi cấu trúc quyền lực của Tehran sụp đổ theo đúng nghĩa đen. Những gì YouTube channel PPR Global mô tả, với chi tiết đáng kinh ngạc từ nguồn tin nội bộ, không phải là tuyên truyền đơn thuần. Nó phản ánh một thực tế địa chính trị lạnh lùng: sau khi Ayatollah Ali Khamenei bị tiêu diệt trong đòn không kích chung Mỹ-Israel ngay ngày đầu chiến dịch, chuỗi chỉ huy bị đứt gãy, hậu cần tan vỡ, và hố sâu ly khai giữa Artesh với IRGC đã biến thành vực thẳm không thể lấp đầy.
Hãy hình dung cảnh tượng trên tiền tuyến: hai người lính chia nhau 20 viên đạn, không nước uống, không thức ăn. Những người bị thương nằm la liệt, máu ngấm vào đất, trong khi xe cứu thương của IRGC lăn bánh qua mặt họ. Đây không phải là thiếu thốn ngẫu nhiên của chiến tranh. Đây là lựa chọn có chủ đích. IRGC – lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, với đế chế kinh tế hàng tỷ đô la bao gồm cảng biển, ngân hàng, công ty xây dựng – ưu tiên bảo dưỡng tên lửa hơn là cứu mạng người lính thường. Artesh, lực lượng thừa kế từ thời Shah, với nghĩa vụ quân sự bắt buộc và ít gắn bó ý thức hệ hơn, bị coi là công dân hạng hai suốt gần nửa thế kỷ. Giờ đây, dưới mưa bom, sự phân biệt đối xử ấy trở thành ngòi nổ.
Sự rạn nứt này không đột ngột. Nó là kết quả của ba đợt sóng liên tiếp, diễn ra chỉ trong 12 ngày. Đợt đầu tiên, bắt đầu từ ngày 28/2, giết chết “bộ não”: hơn 50 tướng lĩnh, bao gồm cả Khamenei, bị loại bỏ. Các sĩ quan bỏ bỏ doanh trại, để lính nghĩa vụ đối mặt với bom đạn mà không có lệnh. Bunkers ngầm bị GBU-57 san phẳng, buộc họ phải trốn vào nhà dân. Chuỗi chỉ huy tan vỡ, nhưng quân đội vẫn còn đó, dù phân tán.
Đợt thứ hai, từ ngày 9/3, thay đổi hoàn toàn chiến lược nhắm mục tiêu của Israel. Không còn chỉ là căn cứ tên lửa hay hầm ngầm. Giờ đây là các cơ quan kiểm soát dân chúng: trụ sở Bộ Tình báo, trung tâm chỉ huy IRGC ở tỉnh Ilam, các căn cứ Basij ở Abadan, Dezful, Ivangharab – tất cả bị xóa sổ trong một chiến dịch duy nhất. Ngày 11/3, Tổng tham mưu bị đánh sập, và trên đường phố Tehran, không kích trực tiếp vào các chốt chặn Basij. Những bức tường kiểm soát dân chúng sụp đổ, mở đường cho người dân dám đứng dậy.
Và đợt thứ ba – đợt chết chóc nhất – là sự tan rã hoàn toàn của hậu cần và tinh thần. Lính tại hiện trường không có nước sạch, thức ăn, đạn dược. IRGC từ chối hỗ trợ y tế cho thương binh Artesh, viện cớ thiếu xe cứu thương và máu dự trữ. Sự thù địch trở nên công khai: Artesh coi IRGC là kẻ thù, và ngược lại. Các video chia tay của thành viên Basij lan truyền: “Mọi người đã đi hết. Chế độ đã kết thúc.” Hàng nghìn binh sĩ đào ngũ theo nhóm, không còn lẻ tẻ. Lệnh gọi dự bị thất bại thảm hại: thay vì đến đơn vị, nhiều người đưa gia đình chạy về biên giới. Ngay cả trong các đơn vị tên lửa IRGC – “viên ngọc quý” của chế độ – cũng xuất hiện tình trạng thiếu lương thực, thiết bị liên lạc hỏng hóc. Chỉ huy ưu tiên linh kiện kỹ thuật cho tên lửa hơn bánh mì cho lính. Máy móc quan trọng hơn sinh mạng con người. Đó là triết lý đã giết chết chế độ từ bên trong.
Lịch sử đã từng chứng kiến những kịch bản tương tự: Romania 1989, khi lực lượng an ninh của Ceausescu tan rã chỉ trong vài ngày; Iraq 2003, khi Fedayeen của Saddam cởi đồng phục bỏ chạy trước xe tăng Mỹ; Libya 2011, khi các ủy ban cách mạng của Gaddafi biến mất dưới bom NATO. Nhưng ở Iran, ba lực lượng đồng thời đẩy mạnh: decapitation strike từ bên ngoài, rạn nứt nội bộ giữa Artesh-IRGC, và sự thức tỉnh của dân chúng. Kết quả không phải sụp đổ chậm rãi, mà là vụ nổ từ bên trong.
Tác động địa chính trị là sâu sắc và không thể đảo ngược. Mạng lưới proxy của Iran – Hezbollah, Houthis, các dân quân Shiite ở Iraq – đang chết dần. Làm sao một chế độ không đủ đạn cho lính mình ở Tehran lại có thể chuyển hàng trăm triệu đô la và hàng nghìn tấn đạn dược cho Hezbollah? Làm sao có thể cung cấp công nghệ drone cho Houthis khi đường bộ, đường biển, máy bay vận tải Quds Force đều bị phá hủy? 18 tàu chiến Iran bị tiêu diệt, eo biển Hormuz trở thành điểm nóng, và hậu cần nội địa tan vỡ. Khi động mạch chính bị cắt, các chi nhánh sẽ héo úa cùng lúc.
Tổng thống Donald Trump, với vị thế sitting President, đã giữ lời. Chiến dịch không chỉ nhắm vào hạt nhân và tên lửa mà còn trực tiếp vào cơ chế đàn áp dân chúng. Những loitering munitions – drone bay lượn chờ mục tiêu – săn lùng xe quân sự IRGC ngay giữa lòng Tehran. Dân chúng ở khu vực Kavaran đã chiếm một chốt chặn Basij. Lớp vỏ sợ hãi bị xé toạc. Lời kêu gọi từ đường phố Iran vang vọng: “Trump đã giữ lời, đến lượt chúng ta.”
Hơn 50.000 quân nhân đào ngũ đã liên lạc với Hoàng tử lưu vong Reza Pahlavi. Con số này không phải mới mẻ từ 2024-2025, nhưng sau 28/2 đã trở thành sóng thần. Các sĩ quan IRGC thề trung thành với triều đại Pahlavi. Lính Artesh tuyên bố: “Chúng tôi sẽ đứng về phía nhân dân.” Đây không còn là hy vọng suông. Đây là lời kêu gọi hành động, và nó đang tìm thấy tiếng vang trong chính hàng ngũ quân đội.
Nhìn rộng ra, sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của một học thuyết: học thuyết tên lửa và proxy của Iran. 86% tên lửa bị chôn vùi dưới đất hoặc bị phá hủy. Học thuyết kiểm soát nội bộ sụp đổ khi chốt chặn Basij ở thủ đô 10 triệu dân bị xóa sổ. Và học thuyết khu vực tan vỡ khi hậu cần không còn. Cấu trúc quân sự Iran bị chia cắt vĩnh viễn. Ngay cả khi chiến tranh kết thúc, cuộc thanh toán giữa Artesh và IRGC sẽ tiếp diễn.
Trong bối cảnh Trump đang nắm quyền, Mỹ và Israel đã đạt được điều mà nhiều chính quyền trước chỉ mơ ước: không chỉ làm suy yếu, mà làm lộ rõ sự mục ruỗng của chế độ. Tehran không còn khả năng thiết lập bá quyền khu vực. Ngược lại, sự sụp đổ nội bộ đang mở ra khả năng cho một Iran mới – một Iran không còn bị cai trị bởi những kẻ coi lính mình như công cụ thay vì con người.
Nhưng lịch sử cũng cảnh báo: khoảng trống quyền lực có thể dẫn đến hỗn loạn. Các kịch bản dân sự chiến tranh giữa các phe phái, hoặc sự trỗi dậy của một chế độ quân sự cứng rắn hơn, vẫn hiện hữu. Artesh, với bản chất quốc gia hơn là ý thức hệ, có thể trở thành lực lượng quyết định nếu họ chọn đứng về phía nhân dân. IRGC, dù bị suy yếu, vẫn nắm giữ đế chế kinh tế và các đơn vị tinh nhuệ còn lại.
Dù vậy, dòng chảy lịch sử dường như không thể đảo ngược. Hình ảnh người lính Basij nhìn camera với nỗi sợ hãi trong mắt – “Mọi người đã đi hết” – là biểu tượng mạnh mẽ nhất. Suốt 47 năm, nỗi sợ ấy thuộc về nhân dân Iran. Giờ đây, nó đã chuyển sang những kẻ hành quyết. Không có đường lui.
Khi những người lính Artesh nhìn đồng đội chết vì thiếu cứu trợ từ IRGC, khi tên lửa không bắn được vì thiếu hậu cần, khi dân chúng dám chiếm chốt chặn giữa ban ngày, thì “Zero Day” không còn là dự báo. Nó đã xảy ra. Chế độ Tehran đang tự ăn mòn chính mình, và thế giới đang chứng kiến khoảnh khắc lịch sử: sự sụp đổ của một đế chế ý thức hệ không phải bởi kẻ thù bên ngoài, mà bởi chính sự phản bội từ bên trong.