Khi những cột khói đen đặc quánh vẫn còn treo lơ lửng trên bầu trời Tehran vào những ngày đầu tháng Ba năm 2026, hình ảnh những đoàn xe dài hàng cây số chen chúc tại các trạm xăng, những mảnh kính vỡ loang lổ trên đường phố thủ đô và tiếng nổ liên hồi đã biến thành bản giao hưởng chết chóc của một chế độ đang sụp đổ từ bên trong. Không phải chỉ là chiến tranh với Mỹ và Israel dưới thời Tổng thống Donald Trump đang tại nhiệm – cuộc xung đột bắt đầu từ ngày 28 tháng 2 với những đòn không kích chính xác nhắm vào trụ sở quyền lực Iran. Đây là khoảnh khắc mà lớp vỏ bọc “bất khả xâm phạm” của Cộng hòa Hồi giáo bị xé toạc, để lộ ra một vết thương sâu hoắm đã âm ỉ hàng thập kỷ: sự kết hợp chết người giữa bom đạn từ bầu trời và sa mạc khô cằn do chính bàn tay con người tạo nên.
Theo dữ liệu sơ bộ từ UNHCR công bố ngày 12 tháng 3, lên đến 3,2 triệu người Iran đã phải di tản nội bộ chỉ trong vòng chưa đầy hai tuần kể từ khi chiến sự bùng nổ. Hầu hết trong số họ rời khỏi Tehran – thành phố 14 triệu dân từng là biểu tượng của sức mạnh cách mạng – chạy về hướng bắc, hướng tới những vùng nông thôn lạnh giá của Zanjan, những cánh đồng dâu tây gần Qazvin, chân núi Alborz hay bờ biển Caspian ẩm ướt. Con số này, dù chưa phải là dòng người tị nạn quốc tế khổng lồ như một số nguồn YouTube phóng đại lên hàng chục triệu, vẫn đủ để vẽ nên bức tranh kinh hoàng: 600.000 đến 1 triệu hộ gia đình Iran đang lang thang tìm chỗ trú ẩn tạm thời. Và dòng chảy này chưa dừng lại.
Những ai có điều kiện kinh tế hơn thì lao về biên giới. Cửa khẩu Kapıköy (Razi) với Thổ Nhĩ Kỳ trở thành điểm nóng, nơi hàng trăm người Iran mỗi ngày kéo vali qua biên giới dưới tuyết rơi nhẹ. Cửa khẩu Astara với Azerbaijan cũng tắc nghẽn. Nhưng không phải ai cũng chạy ra nước ngoài. Phần lớn vẫn kẹt lại trong lãnh thổ Iran, chen chúc vào những khu vực vốn đã quá tải, nơi nguồn nước sạch và thực phẩm đang cạn kiệt nhanh chóng. Đây không chỉ là di cư chiến tranh. Đây là cuộc đào thoát khỏi một nhà nước đã mất khả năng bảo vệ công dân mình – ngay cả những người từng trung thành với chế độ.
Sự vắng mặt của Mojtaba Khamenei – người vừa được Hội đồng Chuyên gia bổ nhiệm làm Lãnh tụ Tối cao mới sau cái chết của cha mình, Ayatollah Ali Khamenei, trong đợt không kích đầu tiên – đang đóng vai trò chất xúc tác mạnh mẽ. Các nguồn tình báo Mỹ, Israel và cả một số quan chức Iran thừa nhận ông bị thương ở chân và tay trong cuộc tấn công ngày 28/2. Một số tin đồn còn nặng nề hơn: hôn mê, mất chân, thậm chí tử vong. Chế độ gọi ông là “Jaanbaz” (người hy sinh vì đất nước), nhưng phát biểu đầu tiên của ông ngày 12/3 chỉ là văn bản, không phải hình ảnh trực tiếp trên truyền hình – một điều chưa từng có với các Lãnh tụ Tối cao trước đây. Sự im lặng ấy lan tỏa nỗi sợ hãi. Nó nói với dân chúng rằng ngay cả “người bảo vệ cuối cùng” cũng không thể xuất hiện, rằng lá chắn đã vỡ. Ngay cả những người ủng hộ lâu năm của chế độ cũng bắt đầu xếp hàng tại biên giới. Hy vọng vào một chính quyền “tự động lái” đã tắt ngấm.
Nhưng bom mìn từ trên trời chỉ là phần nổi. Phần chìm – và có lẽ nguy hiểm hơn – là cuộc khủng hoảng sinh thái mà Tehran đã che đậy hàng thập kỷ. Trước khi chiến tranh nổ ra, trữ lượng nước của thủ đô đã giảm 45%. Chính sách nông nghiệp sai lầm, quản lý yếu kém và biến đổi khí hậu đã biến những vùng đất màu mỡ thành sa mạc. Các cuộc biểu tình vì thiếu nước ở Khuzestan và Isfahan từng là lời cảnh báo. Giờ đây, gió đã đổi chiều: hàng triệu người từ nam và trung tâm đổ về bắc – những tỉnh Mazandaran, Gilan vốn đã căng thẳng về nước sạch. Sự quá tải đột ngột này không chỉ tạo ra xung đột xã hội giữa dân địa phương và người di tản, mà còn đẩy nhanh sự sụp đổ của hệ thống hậu cần. Nếu chiến sự kéo dài, con số di tản nội bộ có thể dễ dàng chạm mốc 5-7 triệu, và nếu biên giới bung ra, tổng số người tị nạn có thể đạt 10 triệu – tương đương 11-15% dân số Iran.
Tình huống này đặt ra một câu hỏi địa chính trị sắc lạnh: Liệu Cộng hòa Hồi giáo có còn khả năng quản lý chính cuộc khủng hoảng do chính nó sinh ra? Câu trả lời, dựa trên thực tế lạnh lùng, là không. Kinh tế Iran đã bị nghiền nát bởi lệnh trừng phạt kéo dài, siêu lạm phát và giá trị đồng Rial lao dốc lịch sử. Kho bạc nhà nước trống rỗng. Hàng tỷ đô la cần thiết cho lều trại, thực phẩm, thuốc men đơn giản là không tồn tại. Hệ thống năng lượng, giao thông và truyền thông quanh Tehran bị đánh sập nặng nề. Việc sửa chữa sẽ mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm – nếu có tài chính và kỹ thuật. Quan trọng hơn, hợp đồng niềm tin giữa nhà nước và nhân dân đã bị xé toạc. Người dân không còn thấy một “vùng an toàn” ở thủ đô. Họ chỉ thấy đống đổ nát của sự bất lực.
Trong bối cảnh ấy, vai trò của các nước láng giềng trở nên quyết định. Thổ Nhĩ Kỳ, với đường biên giới dài 560 km cùng Iran, đang đứng trước ngã ba đường lịch sử. Bộ trưởng Nội vụ Mustafa Çiftçi đã công bố kế hoạch khẩn cấp ba kịch bản: kiểm soát dòng người từ phía Iran trước khi họ đến biên giới; thiết lập vùng đệm và thành phố lều dọc biên giới; hoặc cho phép vào lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ dưới kiểm soát nghiêm ngặt. Ankara có kinh nghiệm từ cuộc khủng hoảng Syria, khi tiếp nhận gần 4 triệu người tị nạn. AFAD và Chữ thập đỏ Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu hạ tầng hậu cần tiên tiến. Nhưng ký ức Syria cũng là lời cảnh tỉnh: chi phí kinh tế, xã hội và chính trị vẫn đang đè nặng dư luận Thổ Nhĩ Kỳ. Công chúng cực kỳ nhạy cảm với bất kỳ đợt sóng tị nạn mới nào.
Do đó, trọng tâm của Ankara là ngăn chặn dòng người ngay từ phía Iran. Bức tường bê tông dài 380 km, 203 tháp quang học và 43 tháp thang máy đã hoàn thành từ tháng 1/2026 không chỉ phục vụ an ninh mà còn có thể hỗ trợ hậu cần cứu trợ nhân đạo. Tuy nhiên, vấn đề an toàn cho các đoàn xe cứu trợ vẫn là nỗi lo lớn. Tabriz chỉ cách biên giới Thổ Nhĩ Kỳ 200 km nhưng đang chịu bom dữ dội. Hệ thống phòng không tây bắc Iran đã sụp đổ. Việc đảm bảo an ninh cho hành lang nhân đạo đòi hỏi phối hợp chặt chẽ với Mỹ và Israel – điều không dễ dàng trong bối cảnh Tổng thống Trump đang dẫn dắt chiến dịch quân sự.
Azerbaijan là hành lang tiềm năng thứ hai, qua cửa khẩu Astara đến Gilan và Ardabil. Nhưng quan hệ Baku-Tehran đang căng thẳng sau các sự cố ở Nakhchivan. Quân đội Azerbaijan ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao. Tắc nghẽn xe tải thương mại càng làm phức tạp hóa việc vận chuyển cứu trợ. Nếu chiến tranh kéo dài, các cửa khẩu này sẽ nhanh chóng quá tải, lặp lại bi kịch Idlib của Syria nhưng ở quy mô lớn hơn nhiều.
Nhìn rộng ra, cuộc di cư khổng lồ này đang rung chuyển các đường đứt gãy địa chính trị của khu vực. Đối với Iran, phương trình không còn là chống lại mối đe dọa bên ngoài nữa. Đó là cuộc đấu tranh sinh tồn trong một vùng đất đang mục ruỗng, bị chính người dân bỏ rơi. Chế độ Tehran đã kiệt sức các nước cờ trên bàn cờ Trung Đông. Xương sống của hệ thống đang gãy vụn trước mắt chúng ta. Ngay cả những người từng trung thành nhất cũng đang bỏ chạy, không phải vì sợ bom Israel hay Mỹ, mà vì họ không còn tin rằng Tehran có thể mang lại nước uống sạch cho con cái họ.
Dưới thời Tổng thống Trump, Washington đang theo dõi chặt chẽ không chỉ diễn biến quân sự mà còn khía cạnh nhân đạo. Mỹ có thể hỗ trợ hậu cần cứu trợ qua các kênh gián tiếp, nhưng bất kỳ hành lang nhân đạo nào cũng đòi hỏi sự phối hợp đa phương phức tạp. Châu Âu, vốn đã căng thẳng với dòng người tị nạn trước đây, đang lo ngại một “Syria thứ hai” với quy mô lớn hơn. Các tổ chức quốc tế như UNHCR kêu gọi hành động khẩn cấp, nhưng không phận và đường biển Iran bị đóng, đường bộ bị tấn công – chỉ còn biên giới đất liền là lối ra.
Trong những ngày tới, nếu các cuộc không kích tiếp tục nhắm vào hạ tầng quân sự và hạt nhân của Iran, dòng di tản sẽ tăng tốc. Nhưng ngay cả khi bom ngừng rơi, việc đưa người dân trở về nhà cũng gần như bất khả thi trong ngắn hạn. Nhà cửa bị phá hủy, việc làm biến mất, nước sạch không có, và lòng tin đã tan vỡ. Hàng triệu người sẽ chọn chờ đợi ở biên giới hoặc các vùng nông thôn thay vì quay về một thủ đô không còn chính quyền thực sự.
Đây là khoảnh khắc lịch sử mà Iran không chỉ đối mặt với thất bại quân sự mà còn với sự tan rã nội tại sâu sắc nhất kể từ Cách mạng 1979. Lần này, quy mô lớn hơn, hậu quả sâu hơn. Ba triệu người di tản năm 1979 từng thay đổi bản đồ chính trị Trung Đông. Hôm nay, với 3,2 triệu người đã di tản chỉ trong hai tuần và tiềm năng lên đến hàng chục triệu, khu vực đang đứng trước ngưỡng cửa của một cuộc khủng hoảng nhân đạo có thể định hình lại toàn bộ cân bằng quyền lực – từ Ankara đến Baku, từ Baghdad đến Brussels.
Thổ Nhĩ Kỳ, với vị thế then chốt, đang chứng minh rằng an ninh biên giới và nhân đạo có thể đi đôi, nhưng giới hạn chịu đựng của họ không phải là vô hạn. Azerbaijan phải cân bằng giữa căng thẳng với Tehran và trách nhiệm khu vực. Còn cộng đồng quốc tế, dưới sự dẫn dắt ngầm của Mỹ, phải quyết định liệu họ sẽ để Iran tự chìm trong hỗn loạn hay can thiệp kịp thời để ngăn dòng người tị nạn biến thành sóng thần khu vực.
Khi những đoàn xe vẫn tiếp tục lê bước về phía bắc dưới ánh sáng le lói của những ngày tháng Ba lạnh giá năm 2026, một điều rõ ràng: Tehran không chỉ đang mất kiểm soát bầu trời. Nó đang mất luôn cả nhân dân mình. Và khi một nhà nước mất đi cả hai, thì sự sụp đổ không còn là khả năng – mà là logic tất yếu. Câu hỏi còn lại chỉ là: nó sẽ kéo theo những gì khác trong hành trình lao dốc ấy?