Nỗi kinh hoàng thực sự của Iran đã hiện hình trên biên giới phía Bắc: những chiếc drone không người lái từ lãnh thổ Iran lao thẳng vào sân bay dân sự Nakhchivan ngày 5 tháng 3 năm 2026, làm nổ tung nhà ga hành khách, suýt trúng trường học ở làng Shakarabad, khiến ít nhất bốn dân thường bị thương. Tehran vội vã phủ nhận, đổ lỗi cho "chiến dịch cờ giả" của Israel, nhưng Baku không chờ đợi lời giải thích – Tổng thống Ilham Aliyev gọi đây là "hành động khủng bố", triệu hồi nhân viên ngoại giao khỏi Tehran, đóng cửa biên giới với xe tải Iran, đặt quân đội vào trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao độ. Đây không phải tai nạn biên giới thông thường. Đây là vết nứt chí mạng mà chính Iran tự tay khơi mào, trong bối cảnh Tổng thống Donald Trump đang dẫn dắt liên minh Mỹ-Israel nghiền nát cơ sở hạ tầng quân sự và hạt nhân của Tehran từ phương Nam.
Sự việc xảy ra chỉ vài ngày sau khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không kích quy mô lớn vào Iran – chiến dịch mà Trump công khai gọi là "lấy lại đất nước cho người dân Iran". Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã bị đánh tan tác: hàng trăm nghìn binh sĩ chui xuống hầm trú ẩn, 86% kho tên lửa chiến lược bị vô hiệu hóa, các cơ sở hạt nhân Natanz và Fordow chịu thiệt hại nghiêm trọng. Từ phương Tây, NATO can thiệp: tên lửa Iran bị bắn hạ trên không phận Thổ Nhĩ Kỳ, Anh điều tàu khu trục, Pháp đưa hàng không mẫu hạm vào Vịnh Ba Tư. Tehran đang bị kẹp trong gọng kìm ba mặt. Và rồi, chính xác vào ngày 5/3, Iran – hoặc ít nhất là những chiếc drone xuất phát từ lãnh thổ Iran – đã kéo dài gọng kìm ấy lên phương Bắc bằng cách tấn công Nakhchivan, vùng đất bị kẹp giữa Armenia và Iran, nơi Azerbaijan coi là "lá chắn sống" của mình.
Baku phản ứng tức thì và sắc bén. Bộ Quốc phòng Azerbaijan xác nhận drone tấn công từ Iran, đặt lực lượng biên giới vào báo động đỏ, triển khai hệ thống phòng không bổ sung, triệu hồi sĩ quan nghỉ phép. Dù một số nguồn tin độc lập sau đó cho thấy Azerbaijan đã nới lỏng kiểm soát biên giới hàng hóa vào ngày 9/3, tín hiệu ban đầu rõ ràng: đây là lời cảnh báo trực tiếp. Aliyev không ngần ngại khơi lại nỗi đau lịch sử, gọi 20-30 triệu người Azeri gốc Thổ ở Iran là "đồng bào", nhấn mạnh rằng họ đang chờ một "ngọn hải đăng hy vọng" từ Baku. Lời nói ấy không phải tu từ suông. Nó chạm thẳng vào vết thương 200 năm mà Hiệp ước Turkmenchay 1828 đã để lại: Azerbaijan bị chia cắt, phần lớn dân tộc Azeri rơi vào tay Ba Tư.
Iran biết rõ nỗi sợ ấy. Dân Azeri là nhóm dân tộc thiểu số lớn nhất nước, chiếm khoảng 25-30% dân số 88 triệu người, tập trung dày đặc ở Tây Bắc: Tabriz, Urmia, Ardabil, Zanjan – ngay sát biên giới Azerbaijan. Họ không chỉ là nông dân hay công nhân; họ hiện diện ở mọi tầng lớp quyền lực: quân đội, tình báo, IRGC, Quốc hội, thậm chí giới lãnh đạo tôn giáo. Bản thân Ali Khamenei từng có gốc Azeri. Trong các cuộc biểu tình lớn – Phong trào Xanh 2009, biểu tình giá nhiên liệu 2019, phong trào Mahsa Amini 2022 – Tabriz luôn là tâm điểm bùng nổ. Năm 2006, chỉ một bức tranh biếm họa xúc phạm người Azeri đã kéo hàng trăm nghìn người xuống đường. Sau chiến thắng Karabakh 2020 và 2023, chủ nghĩa dân tộc Azeri ở Iran bùng lên mạnh mẽ hơn bao giờ hết, được nuôi dưỡng bởi hình ảnh một Azerbaijan độc lập, thế tục, giàu có, đồng minh với Israel và phương Tây.
Và Azerbaijan không chỉ nói suông. Quân đội nước này đã được hiện đại hóa vượt bậc nhờ Israel: hệ thống Iron Dome (một trong những quốc gia đầu tiên ngoài Mỹ sở hữu), tên lửa đạn đạo LORA, drone Harop cảm tử, UAV Orbiter, hệ thống phòng không Barak-8. Israel cung cấp khoảng 4,8 tỷ USD vũ khí, chiếm vị trí nhà cung cấp lớn nhất. Ngược lại, Azerbaijan là nguồn cung dầu lớn thứ hai cho Israel (khoảng 40% nhập khẩu). Chia sẻ tình báo về Iran diễn ra thường xuyên – Tehran từ lâu gọi Azerbaijan là "căn cứ gián điệp" của Israel ở Caucasus, và điều đó không hẳn là hoang tưởng.
Thêm vào đó là Thổ Nhĩ Kỳ – "một dân tộc, hai quốc gia". Tổng tham mưu trưởng Thổ Nhĩ Kỳ đã điện đàm khẩn với người đồng cấp Azerbaijan ngay sau vụ việc. Erdogan cũng có cuộc gọi dài với Aliyev. Cam kết phòng thủ lẫn nhau giữa Ankara và Baku là ràng buộc thực tế, được chứng minh qua chiến tranh Karabakh 2020: drone Bayraktar TB2 của Thổ kết hợp Harop của Israel đã phá hủy toàn bộ hệ thống Pantsir của Armenia chỉ trong 44 ngày. Synergy Thổ-Nhật-Azerbaijan không phải liên minh chính thức, không có bộ chỉ huy chung, nhưng hiệu quả chiến trường đã được kiểm chứng. Iran tấn công Nakhchivan chính là đâm thẳng vào trung tâm synergy ấy.
Tehran đang mắc sai lầm chiến lược chết người. Trong khi bị Mỹ-Israel dội bom từ Nam, bị NATO uy hiếp từ Tây, nay lại tự mở mặt trận Bắc. Vụ drone Nakhchivan không chỉ làm thương vong dân thường mà còn khơi dậy chính xác nỗi sợ lớn nhất của chế độ Mullah: nội loạn từ bên trong. Nếu xung đột leo thang, hàng triệu Azeri Iran có thể chuyển hướng lòng trung thành – không cần Azerbaijan đưa quân vượt biên, chỉ cần một tín hiệu từ Baku là đủ để Tabriz bùng nổ. Khu vực Tây Bắc Iran là trung tâm công nghiệp: dệt may, ô tô, khai khoáng. Mất vùng này đồng nghĩa với thảm họa kinh tế, cộng thêm sự tan rã chính trị khi quan chức Azeri trong bộ máy nhà nước quay lưng.
Trump hiểu rõ điều đó. Lời kêu gọi của ông – "người Iran hãy lấy lại đất nước", nhắn nhủ IRGC "buông súng, đứng về phía yêu nước" – không phải ngẫu hứng. Chiến lược của Washington rõ ràng: phá hủy từ trên không, kích động ly khai từ bên trong, gây áp lực từ Bắc qua Azerbaijan. Việc Iran tự tay ném drone vào Nakhchivan đã vô tình trao cho Trump món quà địa chính trị: một mặt trận mới mà Tehran không thể kiểm soát. Nga – kẻ từng chia cắt Azerbaijan năm 1828 – giờ chỉ đứng ngoài quan sát, không còn khả năng can thiệp như xưa. Thay vào đó là Mỹ, Israel, Thổ Nhĩ Kỳ – ba thế lực biết rõ đứt gãy sắc tộc của Iran.
Các kịch bản phía trước đều tối tăm với Tehran. Ngoại giao? Đã quá muộn khi mảnh vỡ drone còn chưa nguội. Đáp trả hạn chế? Có thể, nhưng sẽ kéo Azerbaijan sâu hơn vào liên minh. Chiến dịch mặt đất? Gần như không tưởng khi lực lượng tinh nhuệ IRGC đang bị kẹt ở Nam. Và kịch bản tồi tệ nhất: nội chiến bùng phát từ Tabriz lan ra Tehran. Chế độ Mullah có thể cầm cự trước bom Mỹ-Israel, nhưng không thể cầm cự trước hàng chục triệu dân chúng quay lưng ngay trong lòng đất nước.
Iran đã tự biến nỗi sợ lớn nhất thành hiện thực. Vết thương Turkmenchay đang chảy máu trở lại, nhưng lần này, bàn cờ đã thay đổi hoàn toàn.