Bóng tối bao trùm Tehran không phải từ khói lửa chiến tranh thông thường, mà từ sự tan rã nội tại của một chế độ từng tự xưng bất khả xâm phạm. Chỉ trong vài ngày sau khi các cuộc không kích phối hợp Mỹ-Israel xóa sổ Ayatollah Ali Khamenei cùng hàng chục lãnh đạo cấp cao – trong đó có cả những ứng viên kế vị được tính toán kỹ lưỡng – Cộng hòa Hồi giáo Iran đang chứng kiến hiện tượng đào ngũ hàng loạt chưa từng thấy trong lịch sử 47 năm tồn tại của nó. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), trụ cột quyền lực cuối cùng, giờ đây đang rạn nứt từ bên trong: các chỉ huy cấp trường đe dọa công khai nổi loạn nếu Hội đồng Lãnh đạo không đạt được giải pháp chính trị, trong khi binh lính thường vụ dùng hộ chiếu giả vượt biên sang Afghanistan – một trong những quốc gia nguy hiểm nhất thế giới – thay vì tiếp tục cầm súng bảo vệ chế độ.
Tổng thống Donald Trump, với phong cách thẳng thừng quen thuộc, đã không ngần ngại mô tả tình cảnh này như một đòn chí mạng: “Tôi đã hạ gục hắn trước khi hắn hạ gục tôi”. Lời tuyên bố ấy không chỉ ám chỉ các âm mưu ám sát ông trong chiến dịch tranh cử 2024, mà còn khẳng định chiến dịch không kích “Operation Epic Fury” đã loại bỏ gần như toàn bộ tầng lớp lãnh đạo Iran chỉ trong vài phút đầu tiên. Trump tiết lộ với các phóng viên rằng 49 lãnh đạo cấp cao – những người tụ họp ăn sáng tại một địa điểm bí mật – bị tiêu diệt vì Mỹ nắm rõ vị trí chính xác, nhờ tình báo vượt trội. “Họ nghĩ buổi sáng là an toàn vì gió và nắng, nhưng chúng tôi biết hết mọi thứ”, ông nói, giọng đầy tự mãn xen lẫn lạnh lùng. Hậu quả? Kế hoạch kế vị sụp đổ hoàn toàn: “Ứng viên số một, số hai, số ba đều chết. Giờ họ phải dùng những kẻ thậm chí chính họ cũng chưa từng nghe tên”.
Sự sụp đổ này không phải ngẫu nhiên. Trước khi bom rơi, đàm phán hạt nhân giữa Mỹ và Iran – qua trung gian Oman – đã thất bại thảm hại. Mỹ đưa ra đề xuất hào phóng: Iran từ bỏ hoàn toàn khả năng làm giàu uranium, đổi lại Washington cung cấp uranium đã làm giàu miễn phí trong 10 năm cho chương trình năng lượng dân sự. Tehran từ chối thẳng thừng. Ngoại trưởng Iran thậm chí hét vào mặt đặc phái viên Mỹ Steve Witkow trong cuộc họp có sự tham gia của Jared Kushner, khiến ông này phải đứng dậy cảnh báo: “Nếu các ông thích, tôi có thể rời đi ngay”. Đó không phải đàm phán, mà là kéo dài thời gian – chiến thuật quen thuộc suốt thập kỷ qua. Lầu Năm Góc kết luận rõ ràng: Iran không bao giờ từ bỏ tham vọng hạt nhân tự nguyện. Các cơ sở hạt nhân chôn sâu dưới núi, các nhà máy bí mật, tên lửa và drone – tất cả đều phục vụ mục tiêu bá quyền khu vực, chứ không phải “năng lượng hòa bình”.
Khi đàm phán đổ vỡ, Trump không do dự. Chiến dịch phối hợp với Israel mở màn bằng đòn đánh chính xác vào trung tâm chỉ huy Tehran, loại bỏ Khamenei và phần lớn ban lãnh đạo IRGC. Tổng thống Mỹ sau đó công khai kêu gọi lực lượng vũ trang Iran: “Hãy hạ vũ khí ngay lập tức. Các ông sẽ được miễn trừ hoàn toàn, hoặc đối mặt với cái chết chắc chắn”. Lời kêu gọi ấy không phải suông. Dù chưa có quân Mỹ đổ bộ, và phe đối lập nội bộ đã bị đàn áp tan tác – bắt bớ, hành quyết, lưu vong – thì nội bộ IRGC đang rung chuyển thực sự. Bộ trưởng Ngoại giao Iran vô tình thừa nhận trên truyền hình: “Chúng tôi mất một số chỉ huy, nhưng khả năng quân sự không thay đổi”. Chỉ vài giờ sau, con số thương vong tăng vọt. Trump xác nhận: “Chúng tôi dự tính phải mất bốn tuần để loại bỏ lãnh đạo Iran nếu họ ẩn náu. Nhưng họ tụ họp, và chúng tôi biết hết”.
Hậu quả địa chính trị lan tỏa như sóng thần. IRGC – tổ chức khủng bố theo định nghĩa của Mỹ – từng là lực lượng trung thành tuyệt đối với Lãnh tụ Tối cao, giờ đây đối mặt với nguy cơ tan rã từ dưới lên. Các chỉ huy cấp trường đe dọa công khai đào tẩu nếu không có giải pháp chính trị. Binh lính IRGC quay video vượt biên sang Afghanistan, dùng trang phục dân sự và hộ chiếu giả – hành động cho thấy tinh thần chiến đấu đã vỡ vụn. Họ宁愿 chạy trốn đến một đất nước hỗn loạn còn hơn tiếp tục chiến đấu cho một chế độ sắp sụp. Điều này gợi nhớ đến Artesh (quân đội chính quy), lực lượng ít ý thức hệ hơn IRGC, đã ghi nhận tỷ lệ đào ngũ 14% ở các đơn vị biên giới phía Tây trong các cuộc biểu tình đầu năm 2026. Nếu IRGC – lực lượng tinh nhuệ – cũng lung lay, thì toàn bộ hệ thống đàn áp nội bộ của Tehran sẽ sụp đổ.
Ali Larijani, nhân vật an ninh mới nổi lên nắm quyền tạm thời, đang cố gắng nối lại đàm phán hạt nhân qua Oman. Báo Wall Street Journal dẫn nguồn cho biết Tehran sẵn sàng nhượng bộ lớn: công nhận Mỹ, từ bỏ mục tiêu tiêu diệt Israel, nới lỏng luật xã hội khắc nghiệt. Nhưng Trump không vội. Ông nói với Atlantic: “Họ muốn nói chuyện, tôi đồng ý. Nhưng đáng lẽ phải làm sớm hơn. Họ chơi trò khôn vặt quá lâu”. Với ABC, ông còn thẳng thừng: “Hầu hết những người chúng ta từng đàm phán đều chết rồi. Đòn đánh quá thành công”. Lời lẽ ấy lộ rõ chiến lược: Mỹ không muốn thay đổi chế độ toàn diện kiểu Iraq, mà hướng tới kịch bản Venezuela – một lãnh đạo từ nội bộ chế độ cũ nhưng thân thiện hơn với Washington lên nắm quyền.
Tuy nhiên, rủi ro vẫn hiện hữu. Việc tiêu diệt quá nhiều lãnh đạo tiềm năng có thể tạo khoảng trống quyền lực hỗn loạn, dẫn đến nội chiến hoặc các nhóm cực đoan hơn nổi lên. Không có lực lượng đối lập tổ chức rõ ràng để defectors gia nhập, không kênh liên lạc trực tiếp với Mỹ – lời kêu gọi miễn trừ của Trump có thể chỉ là lời nói suông. Nhưng dấu hiệu tan rã đang rõ rệt: chuỗi chỉ huy IRGC đứt gãy, ngoại trưởng thừa nhận tổn thất chỉ huy “rất lớn”, và binh lính chọn chạy trốn thay vì chết vì một chế độ đã mất linh hồn.
Chiến dịch này đánh dấu bước ngoặt trong chính sách đối ngoại của Trump nhiệm kỳ hai: từ “America First” cô lập sang can thiệp quyết liệt khi lợi ích cốt lõi bị đe dọa. Không quân, hải quân, không gian, mạng – toàn bộ sức mạnh liên quân Mỹ-Israel đã thể hiện sự phối hợp lịch sử, như Tướng Dan Kane mô tả: “Chúng tôi phá hủy khả năng duy trì chiến đấu của Iran trên mọi lĩnh vực”. Mục tiêu rõ ràng: ngăn Iran dự phóng quyền lực ra ngoài biên giới, bảo vệ đồng minh khu vực, và chấm dứt giấc mộng hạt nhân.
Tehran giờ đứng trước ngã ba đường: đầu hàng có điều kiện, hoặc tiếp tục kháng cự dẫn đến sụp đổ hoàn toàn. Lịch sử cho thấy các chế độ thần quyền hiếm khi tự cải tổ từ bên trong. Nhưng khi trụ cột vũ trang quay lưng, khi binh lính chọn chạy trốn thay vì chết vì đức tin, thì kết cục đã định sẵn. Iran của Khamenei đã chết. Câu hỏi còn lại là: ai sẽ kế thừa đống tro tàn ấy, và liệu Trump có chấp nhận một Iran mới không còn là mối đe dọa hạt nhân, hay ông sẽ đẩy tới cùng để đảm bảo không còn “Iran” theo nghĩa cũ?