Trong bóng tối rạng sáng tại Tehran, một vụ nổ chính xác đã thay đổi cán cân quyền lực Trung Đông chỉ trong vài giây. Israel, với công nghệ tình báo và vũ khí dẫn đường tiên tiến, được cho là đã thực hiện đòn “chặt đầu” nhằm vào một nhân vật then chốt trong phe cứng rắn Iran. Mặc dù thông tin ban đầu xoay quanh các mục tiêu như Imam Hassan Mataba và những cái tên như Jalili hay các lãnh đạo an ninh quốc gia, thực tế xác nhận từ các nguồn tình báo khu vực cho thấy Ali Larijani – thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao – đã thiệt mạng cùng con trai và trợ lý trong cuộc không kích. Đây không chỉ là mất mát về nhân sự; đây là đòn đánh trực tiếp vào trái tim của bộ máy quyết định chiến tranh của Tehran, đúng vào thời điểm xung đột với Mỹ và Israel bước sang tuần thứ năm.
Tehran im lặng đáng ngờ trong nhiều giờ. Không xác nhận, không phủ nhận. Sự im lặng ấy, trong chiến tranh hiện đại, thường là dấu hiệu của tổn thất nghiêm trọng hơn những gì công khai thừa nhận. Khi thông tin rò rỉ về Saeed Jalili – “người tử đạo sống” (Living Martyr), cựu trưởng đoàn đàm phán hạt nhân với lập trường không khoan nhượng đối với phương Tây – nổi lên như ứng cử viên thay thế, thế giới nhận ra: phe cứng rắn không suy yếu mà có thể còn cực đoan hơn. Jalili, với quan hệ chặt chẽ với Lãnh tụ Tối cao và lịch sử ủng hộ liên minh Nga-Trung, đại diện cho đường lối “không nhượng bộ”. Việc ông có thể kế nhiệm Larijani không phải là tín hiệu hòa hoãn, mà là lời cảnh báo rằng Iran sẵn sàng leo thang để bảo vệ “trục kháng cự”.
Nhưng đòn đánh từ bên ngoài chỉ là chất xúc tác. Bên trong Tehran, một cuộc chiến quyền lực thực sự đang bùng nổ. Tổng thống Masoud Pezeshkian, người từng được kỳ vọng mang lại một chút thực dụng sau các cuộc bầu cử, đã công khai chỉ trích chiến lược quân sự leo thang của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Theo các nguồn tin độc lập, ông Pezeshkian cảnh báo thẳng thừng rằng việc đối đầu kéo dài với Washington và Jerusalem đang đẩy nền kinh tế Iran vào “bờ vực sụp đổ chỉ trong vài tuần”. Ông yêu cầu chính phủ dân sự phải lấy lại quyền kiểm soát các quyết định chiến tranh, thay vì để IRGC – dưới sự chỉ huy của Ahmad Vahidi – dẫn dắt đất nước vào cuộc phiêu lưu chết người.
Phản ứng từ phe IRGC không hề nao núng. Các nhân vật cứng rắn như Vahidi lập tức bác bỏ, thậm chí đổ lỗi cho bộ máy dân sự “yếu kém” đã không chuẩn bị cho chiến tranh. Cuộc đối đầu này không còn là tranh cãi chính sách; nó là cuộc chiến giữa hai trung tâm quyền lực: một bên là tổng thống được bầu cử, đại diện cho hy vọng cải cách hạn chế và ổn định kinh tế; bên kia là IRGC – lực lượng nắm giữ thực quyền quân sự, kinh tế và tình báo, với lợi ích gắn chặt vào chương trình tên lửa, hạt nhân và “kháng cự khu vực”. Khi Pezeshkian lên tiếng, IRGC không chỉ phản bác mà còn củng cố lập trường: chiến tranh phải tiếp tục bằng mọi giá, dù giá phải trả là gì.
Giá ấy đang trở nên khốc liệt. Kinh tế Iran lao dốc không phanh. Giá lương thực tăng vọt, một số mặt hàng vượt 50%. Internet gián đoạn triền miên, sản xuất đình trệ vì thiếu nguyên liệu nhập khẩu. Hơn 40% dân số rơi vào nghèo tuyệt đối, tại Tehran con số có thể vượt 50%. Công chức bị chậm lương hàng tháng, các nhà máy thép và năng lượng bị Israel nhắm đến khiến chuỗi cung ứng nội địa tê liệt. Áp lực kinh tế nhanh chóng chuyển hóa thành bất ổn xã hội. Người dân Iran, vốn đã chịu đựng hàng thập kỷ trừng phạt và quản lý kém, đang tiến sát giới hạn. Một làn sóng biểu tình mới – có thể bùng nổ dữ dội hơn năm 2022 – hoàn toàn nằm trong dự tính. Lúc này, nguy hiểm nhất không phải bom đạn từ Tel Aviv hay Washington, mà là sự chia rẽ từ bên trong: chính phủ muốn kiểm soát để cứu nền kinh tế, IRGC muốn chiến đấu đến cùng để bảo vệ ý thức hệ và đặc quyền.
Trong bối cảnh hỗn loạn nội bộ ấy, Israel không ngừng gia tăng áp lực. Quân đội Israel tuyên bố đã tập kích hơn 1000 mục tiêu, tập trung vào cơ sở sản xuất vũ khí, nhà máy uranium, nhà máy nước nặng và các cơ sở hạt nhân liên quan. Người phát ngôn Israel nhấn mạnh: “Chúng tôi sẽ phá hủy phần lớn khả năng quân sự của họ, khiến họ cần nhiều năm để khôi phục”. Các cuộc không kích gần đây nhắm vào nhà máy uranium tại Yazd và cơ sở nước nặng đã khiến Iran thừa nhận thiệt hại, dù cố gắng giảm nhẹ. Chương trình hạt nhân của Tehran – vốn là “lá chắn” chiến lược – đang bị bào mòn nghiêm trọng. Israel khẳng định: “Sẽ không còn vũ khí hạt nhân nào cho Iran nữa”. Những đòn đánh chính xác không chỉ phá hủy hạ tầng mà còn gửi thông điệp rõ ràng: bất kỳ nỗ lực nào nhằm tái thiết đều sẽ bị theo dõi và tiêu diệt.
Từ Washington, Tổng thống Donald Trump – với tư cách Tổng thống đương nhiệm – đang định hình cục diện theo phong cách đặc trưng: kết hợp đe dọa công khai và đàm phán ngầm. Trong bài phát biểu tại diễn đàn đầu tư Miami, ông Trump tiết lộ chi tiết gây sốc: Iran từng lên kế hoạch tấn công tàu sân bay Mỹ từ 17 hướng khác nhau. Ông nói về 101 tên lửa “cực kỳ tinh vi, tốc độ rất nhanh” nhắm vào một trong những tàu sân bay lớn nhất thế giới – có thể là USS Abraham Lincoln hoặc Gerald R. Ford – nhưng “tất cả đều bị bắn hạ, giờ phần lớn nằm dưới đáy biển”. Dù Lầu Năm Góc bác bỏ một số chi tiết và khẳng định tàu sân bay hoạt động bình thường, lời kể của Trump nhấn mạnh ưu thế vượt trội của hệ thống phòng thủ Mỹ, đồng thời cảnh báo Iran về hậu quả nếu tiếp tục leo thang.
Quan trọng hơn, Bộ Quốc phòng Mỹ (Pentagon) đang chuẩn bị kế hoạch cho các chiến dịch trên bộ kéo dài nhiều tuần. Không phải xâm lược toàn diện kiểu Iraq 2003, mà là các cuộc đột kích phối hợp giữa lực lượng đặc nhiệm và bộ binh thông thường. Tàu tấn công đổ bộ USS Tripoli đã được triển khai đến khu vực. Các quan chức cho biết kế hoạch này nhằm vào các mục tiêu chiến lược còn sót lại, nhưng việc Tổng thống Trump có phê duyệt hay không vẫn là ẩn số. Trump đã đặt ra các mục tiêu rõ ràng: vô hiệu hóa chương trình tên lửa và hạt nhân, mở lại eo biển Hormuz, và buộc Iran chấp nhận thỏa thuận toàn diện. Ông gợi ý rằng Mỹ có thể “kết thúc hoạt động” sớm nếu Iran nhượng bộ, nhưng đồng thời chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất.
Trên thực địa, eo biển Hormuz – tuyến huyết mạch vận chuyển dầu mỏ toàn cầu – gần như đóng cửa do giao tranh. Thương mại LNG từ các nước Ả Rập bị gián đoạn nghiêm trọng. Và giờ đây, một nhân tố mới làm tình hình thêm phần nguy hiểm: lực lượng Houthis tại Yemen chính thức tuyên bố tham chiến. Phát ngôn viên Houthis xác nhận họ đứng sau các vụ phóng tên lửa vào miền nam Israel và đe dọa phong tỏa eo biển Bab al-Mandab – điểm nghẽn chiến lược nối Biển Đỏ với Ấn Độ Dương, dẫn đến kênh đào Suez. Nếu Houthis thực hiện, thế giới sẽ đối mặt hai điểm nghẽn cùng lúc: Hormuz và Bab al-Mandab, đe dọa khoảng 25% nguồn cung dầu toàn cầu. Giáo sư Mohammad Al-Masri từ Qatar cảnh báo: “Hàng hải quốc tế sẽ đối mặt thảm họa chưa từng có”. Houthis khẳng định họ “sẵn sàng về mặt quân sự với mọi lựa chọn”, và quyết định phong tỏa chỉ còn chờ “giờ G” từ lãnh đạo.
Cục diện Trung Đông lúc này giống như một quả bom hẹn giờ. Israel tiếp tục mở rộng chiến dịch, nhắm vào hơn 1000 mục tiêu để làm suy yếu năng lực Iran. Mỹ dưới thời Trump đang cân nhắc giữa đàm phán và hành động quân sự quyết liệt. Iran thì bị kẹt giữa hai lằn ranh: phe IRGC muốn chiến đấu đến hơi thở cuối cùng để bảo vệ chế độ, trong khi Tổng thống Pezeshkian nhìn thấy rõ “tử huyệt” từ bên trong – kinh tế sụp đổ, xã hội bất ổn, và chia rẽ quyền lực. Lịch sử cho thấy, nhiều chế độ không sụp đổ vì đạn bom từ bên ngoài, mà vì những vết nứt nội bộ lan rộng đến mức không thể vá víu.
Mỗi đòn đánh chính xác của Israel trong đêm tối không chỉ loại bỏ cá nhân mà còn làm lung lay cấu trúc quyền lực. Sự im lặng ban đầu của Tehran, cuộc đối đầu công khai giữa Pezeshkian và IRGC, kế hoạch đột kích trên bộ của Pentagon, và mối đe dọa từ Houthis – tất cả đang hội tụ thành một cơn bão địa chính trị chưa từng có. Nếu Iran không tìm được cách thống nhất nội bộ và nhượng bộ chiến lược, thì chính những rạn nứt từ Tehran sẽ trở thành vũ khí mạnh nhất mà Washington và Jerusalem có thể tận dụng. Ngược lại, nếu phe cứng rắn thắng thế, khu vực sẽ chứng kiến một cuộc chiến kéo dài, với giá đắt mà không chỉ Iran phải trả, mà cả thế giới sẽ gánh chịu qua giá năng lượng tăng vọt, chuỗi cung ứng đứt gãy và nguy cơ lan rộng xung đột.
Trong chiến tranh hiện đại, chiến thắng không chỉ nằm ở mặt trận; nó nằm ở khả năng duy trì sự gắn kết nội bộ khi đối mặt với áp lực tối đa. Iran đang đứng trước ngã ba đường: hoặc tự chữa lành vết thương từ bên trong để tồn tại, hoặc để những vết nứt ấy trở thành vết thương chí mạng. Còn Mỹ dưới thời Trump, với sức mạnh quân sự vượt trội và lập trường cứng rắn, dường như đã sẵn sàng chờ đợi – hoặc thúc đẩy – khoảnh khắc quyết định ấy. Trung Đông, một lần nữa, đang ở ranh giới của một cuộc chuyển dịch lớn lao, nơi mỗi quyết định trong những giờ phút căng thẳng nhất sẽ định hình bản đồ địa chính trị cho nhiều thập kỷ tới.