Khi những quả tên lửa Israel rạch ngang bầu trời Tehran vào những ngày cuối tháng Hai 2026, không chỉ là một chiến dịch quân sự thông thường, mà là đòn búa thép đập tan lớp vỏ che đậy của Cộng hòa Hồi giáo Iran. Trong vòng vài tuần, cái chết của Ayatollah Ali Khamenei, tiếp theo là vụ ám sát Ali Larijani – người từng được xem như “van an toàn” thực dụng của hệ thống – đã tạo ra khoảng trống quyền lực mà chỉ một lực lượng có thể lấp đầy: Quân đoàn Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Không còn là những chuyển dịch ngầm ngầm từ cuối thập niên 2010, khi phe bảo thủ dần thanh lọc các nhân tố cải cách, giờ đây là một cuộc tái cấu trúc triệt để, nơi quân sự không chỉ bảo vệ nhà nước mà chính là nhà nước.
Hãy nhìn vào bức tranh quyền lực hiện tại, dưới thời Tổng thống Donald Trump đang ngồi tại Nhà Trắng và chỉ đạo chiến lược kiềm chế Tehran. Tổng thống Masoud Pezeshkian, dù mang danh nghĩa cải cách, đã trở thành nhân vật tượng trưng bị gạt ra rìa. Khi ông lên tiếng xin lỗi Thổ Nhĩ Kỳ và Azerbaijan sau các cuộc tấn công biên giới vào đầu tháng Ba, phản ứng từ phe quân sự lập tức buộc ông phải rút lại chỉ trong vòng 24 giờ. Đó không phải là sự cố giao tiếp, mà là minh chứng rõ ràng: quyền lực thực sự không nằm trong tay điện Kremlin của tổng thống dân sự, mà thuộc về những người mang quân hàm và lý lịch gắn bó chặt chẽ với IRGC. Mohammad Bagher Ghalibaf – Chủ tịch Quốc hội, cựu chỉ huy Không quân Vệ binh, với xuất thân từ lực lượng Basij – nổi lên như một trong những nhân vật trung tâm còn sót lại, điều phối chiến tranh và thậm chí trở thành điểm tiếp xúc tiềm năng trong các cuộc đàm phán gián tiếp với Washington.
Sự ra đi của Mojtaba Khamenei lên vị trí Lãnh tụ Tối cao mới, cùng việc bổ nhiệm các tướng lĩnh IRGC cũ như Mohammad Bagher Zolghadr vào Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, đánh dấu bước ngoặt không thể đảo ngược. Phe thực dụng, từng do Larijani dẫn dắt, đã bị xóa sổ hoàn toàn sau vụ ám sát ngày 17 tháng Ba. Những gì còn lại là một hệ thống phân tán quyền lực một cách chiến lược: không dồn hết vào một cá nhân dễ trở thành mục tiêu của drone hay tên lửa chính xác, mà chia nhỏ cho nhiều trung tâm giám sát lẫn nhau. Đây là mô hình sinh tồn trong chiến tranh hiện đại – “trồng chéo” để tránh tê liệt toàn bộ khi một mắt xích bị loại bỏ. Nhưng chính sự phân tán ấy lại làm bộ máy trở nên cồng kềnh, phản ứng chậm chạp, và dễ rơi vào trạng thái căng thẳng thường trực, nơi mọi quyết định mang tính sống còn đều bị chi phối bởi nỗi sợ bị ám sát tiếp theo.
Điều đáng báo động hơn cả là lớp vỏ ý thức hệ đang bao bọc chặt chẽ xung quanh cốt lõi quân sự này. Học thuyết “tử đạo” – Shahid – vốn là động lực tinh thần trong cuộc chiến Iran-Iraq những năm 1980, từng suy giảm sức hút trong xã hội dân sự. Người dân Iran, đặc biệt thế hệ trẻ, đã chuyển hướng quan tâm sang giá cả sinh hoạt, việc làm và tự do cá nhân. Thế nhưng, dưới áp lực chiến tranh và các đòn không kích liên tục, chế độ đang hồi sinh khái niệm này một cách nguy hiểm. Các lãnh đạo quân sự thiệt mạng không chỉ được tưởng niệm mà còn được tôn vinh như tấm gương hy sinh cho thế hệ sau. Ngay cả nạn nhân dân sự từ chuyến bay Ukraine bị bắn nhầm năm 2020 cũng bị ép buộc vào danh sách “Shahid”, dù xã hội phản ứng lạnh nhạt. Và trong những cuộc biểu tình ủng hộ chính quyền, hình ảnh đám đông hô vang “Allahu Akbar” giữa khói lửa tên lửa không chỉ là niềm tin tôn giáo, mà là sự pha trộn giữa sợ hãi và ý thức hệ được gieo cấy sâu.
Tệ hơn, khái niệm tử đạo đang được mở rộng theo hướng tấn công: chấp nhận hy sinh không chỉ bản thân mà cả người khác. Các báo cáo tình báo xác nhận lực lượng IRGC bố trí vũ khí, nhân sự trong trường học, bệnh viện, sân vận động – biến dân thường thành “lá chắn sống” theo đúng chiến thuật phi đối xứng mà Hamas đã sử dụng ở Gaza. Một vụ tấn công vào trường nữ sinh Minab, dù gây phẫn nộ quốc tế, lại bị bộ máy tuyên truyền Tehran khai thác triệt để để tố cáo “tàn bạo của kẻ thù Zionist”. Xe buýt dân sự chở quân đội, chốt kiểm soát ngụy trang dưới cầu – tất cả đang làm mờ ranh giới giữa mục tiêu quân sự và dân sự, biến toàn bộ không gian Iran thành một chiến trường toàn diện.
Bên ngoài biên giới, xu hướng này càng lộ rõ bản chất cực đoan. Theo các nguồn từ Wall Street Journal, cơ quan an ninh châu Âu đang điều tra chuỗi âm mưu tấn công vào giáo đường và trường học Do Thái, với dấu vết dẫn về một tổ chức front mang tên “Phong trào Những Người Bạn Đồng Hành Chính Nghĩa” – bị nghi ngờ nhận hậu thuẫn từ Tehran. Khoảng 20 vụ việc đã xảy ra hoặc bị ngăn chặn kể từ khi xung đột leo thang, cho thấy Iran không còn giới hạn chiến tranh trong khu vực mà đang mở rộng sang lãnh thổ châu Âu bằng các phương thức khủng bố gián tiếp. Đây không phải là phòng thủ, mà là chiến lược “xuất khẩu bất ổn” khi khả năng đối đầu trực diện với Mỹ và Israel ngày càng hạn chế.
Trong lòng xã hội Iran, khoảng cách đang trở nên vực thẳm. Cuộc đàn áp biểu tình tháng Một 2026 – với ước tính từ 7.000 đến hơn 36.000 người thiệt mạng – đã biến bất đồng dân sự thành “kẻ thù nội bộ”. Cảnh sát trưởng công khai gọi người biểu tình là “kẻ thù”, tin nhắn răn đe được gửi trực tiếp đến điện thoại dân chúng, nhắc lại “ngày 8 tháng” như lời cảnh báo về khả năng lặp lại thảm sát quy mô lớn. Trong khi đó, tầng lớp cầm quyền vẫn duy trì đặc quyền: internet không bị cắt, sim “trắng” cho quan chức, tiếp cận thực phẩm và dịch vụ y tế ưu tiên. Ngược lại, người dân thường phải đối mặt với án tù hoặc thậm chí tử hình chỉ vì sở hữu thiết bị Starlink – công cụ duy nhất để phá vỡ bức tường thông tin đen tối. Ngoại trưởng Abbas Araghchi từng biện minh việc dùng Zoom: “Vì tôi là tiếng nói của nhân dân”. Câu nói ấy không chỉ lộ rõ sự ngạo mạn mà còn phản ánh một tầng lớp tự phong là “người bảo vệ ý thức hệ”, sẵn sàng quyết định cả sinh mạng của những người mà họ nhân danh.
Khi không thể mở rộng ảnh hưởng ra ngoài do áp lực quân sự từ Mỹ dưới thời Trump và các đòn chính xác của Israel, hệ thống buộc phải quay ngược áp lực vào bên trong. Lịch sử Hamas ở Gaza năm 2006 đã chứng minh quy luật ấy: khi đối đầu bên ngoài bế tắc, bạo lực hướng vào nội bộ để duy trì kiểm soát. Iran hôm nay đang đi theo quỹ đạo tương tự – một “Hamas hóa” chậm rãi nhưng không thể phủ nhận. Cấu trúc bán quốc gia đang hình thành: không còn là nhà nước theo nghĩa truyền thống với bộ máy hành chính dân sự cân bằng, mà là một thực thể quân sự-ý thức hệ, nơi IRGC kiểm soát cả kinh tế, an ninh và tuyên truyền. Người dân vừa là công cụ bảo vệ (lá chắn sống), vừa là mối đe dọa tiềm tàng cần đàn áp.
Nhưng chính những điểm yếu nội tại ấy lại làm tăng nguy cơ cực đoan. Một hệ thống phân tán, căng thẳng thường trực, thiếu chiến lược dài hạn, dễ rơi vào quyết định phản ứng impulsively. Ý thức hệ tử đạo, khi bị đẩy đến cực hạn, không còn là phòng thủ mà trở thành công cụ biện minh cho bạo lực lan rộng – cả trong nước lẫn ngoài nước. Phe cứng rắn giờ đây không chỉ thống trị mà còn bị thúc đẩy bởi logic sinh tồn: hoặc tiếp tục đối đầu đến cùng, hoặc chấp nhận sụp đổ hoàn toàn.
Trong bối cảnh Tổng thống Trump đang tìm cách kết thúc xung đột với những “cuộc đàm phán rất tốt đẹp” (như ông tuyên bố), Iran mới này đặt ra thách thức địa chính trị khổng lồ. Không còn là một quốc gia Hồi giáo truyền thống có thể đàm phán qua kênh ngoại giao dân sự, mà là một thực thể quân sự hóa sâu sắc, sẵn sàng sử dụng khủng bố gián tiếp và hy sinh dân thường để duy trì tồn tại. Châu Âu đã cảm nhận được mối đe dọa: các cuộc điều tra khủng bố tăng vọt, cộng đồng Do Thái rơi vào trạng thái báo động cao độ. Trung Đông, với các đồng minh của Mỹ như Israel và các nước Arab Sunni, đang đối mặt nguy cơ một “quả bom cực đoan” mới – nguy hiểm hơn vì nó không còn che giấu dưới lớp vỏ nhà nước mà công khai vận hành theo logic chiến tranh toàn diện.
Liệu Iran có thực sự trở thành quốc gia Hồi giáo cực đoan theo nghĩa đen? Câu trả lời hiện tại là: nó đang trên đường đi đến đó, với tốc độ được đẩy nhanh bởi chính các đòn tấn công từ bên ngoài. Nhưng lịch sử cũng cho thấy, những hệ thống xây dựng trên ý thức hệ và bạo lực nội bộ thường tự hủy hoại mình khi khoảng cách với xã hội trở nên không thể hàn gắn. Người dân Iran – phần lớn đã xa rời khẩu hiệu cách mạng – có thể là yếu tố quyết định. Giữa khói lửa Teheran, giữa những tiếng hô “Allahu Akbar” xen lẫn tiếng khóc của nạn nhân dân sự, một câu hỏi vẫn treo lơ lửng: liệu ngọn lửa cực đoan này sẽ thiêu rụi chế độ, hay sẽ lan ra toàn vùng, buộc cả thế giới phải trả giá đắt hơn?