Tổng thống Donald Trump vừa tung ra một đòn chính trị sắc bén, công khai đề nghị hoãn chuyến thăm Bắc Kinh dự kiến vào cuối tháng 3, lấy lý do cần ở lại Washington để chỉ đạo cuộc chiến với Iran – nhưng đằng sau đó là một thông điệp không thể nhầm lẫn: Bắc Kinh phải trả giá nếu muốn giữ nguyên lịch trình thượng đỉnh với ông Tập Cận Bình. Đây không phải là sự trì hoãn logistics đơn thuần, mà là đòn ép công khai, biến Eo biển Hormuz thành con bài mặc cả địa chính trị, buộc Trung Quốc phải chọn giữa lợi ích dầu mỏ từ Iran và mối quan hệ mong manh đang cố gắng hàn gắn với Washington.
Chỉ trong vòng vài giờ sau khi Trump phát biểu tại Nhà Trắng ngày 16/3, thế giới đã chứng kiến một sự đảo chiều ngoạn mục trong dòng chảy quyền lực. Ông tuyên bố: “Tôi rất muốn đi, nhưng vì chiến tranh, tôi muốn ở đây. Tôi cảm thấy mình phải ở đây. Vì vậy chúng tôi đã đề nghị hoãn khoảng một tháng.” Lời nói nghe có vẻ chân thành, thậm chí mang tính trách nhiệm của một tổng thống đang điều hành chiến dịch quân sự. Nhưng ai cũng hiểu: đây là đòn đánh trực diện vào điểm yếu chí mạng của Bắc Kinh – nguồn cung dầu mỏ từ Trung Đông, nơi Eo biển Hormuz hiện đang bị Iran phong tỏa một phần, đẩy giá dầu toàn cầu vọt lên mức báo động, đe dọa tăng trưởng kinh tế vốn đã ì ạch của Trung Quốc.
Cuộc chiến Iran – Israel – Mỹ, khởi phát từ cuối tháng 2/2026 với các cuộc không kích quy mô lớn của liên minh Mỹ-Israel nhắm vào cơ sở hạt nhân và lãnh đạo tối cao Tehran, đã nhanh chóng leo thang thành cuộc đối đầu toàn diện. Iran đáp trả bằng tên lửa, drone và đặc biệt là chiến lược phong tỏa Hormuz – tuyến đường vận chuyển 20% lượng dầu thế giới. Hậu quả tức thì: tàu chở dầu thương mại gần như ngừng di chuyển, giá dầu Brent vượt ngưỡng 120 USD/thùng, lạm phát năng lượng lan rộng từ châu Âu sang châu Á. Trump, với bản năng thương nhân, nhìn thấy cơ hội: biến khủng hoảng năng lượng thành đòn bẩy ép các quốc gia phụ thuộc dầu mỏ phải tham gia liên minh hải quân do Mỹ dẫn dắt để “mở lại eo biển”.
Trung Quốc, khách hàng lớn nhất của dầu Iran với lượng nhập khẩu chiếm phần lớn nguồn cung giá rẻ, rơi vào thế kẹt. Bắc Kinh không thể công khai ủng hộ Tehran quân sự mà không đối đầu trực tiếp với Washington, nhưng cũng không thể chấp nhận mất nguồn dầu chiến lược. Trump khai thác chính xác kẽ hở này. Trong cuộc phỏng vấn với Financial Times ngày 15/3, ông thẳng thừng: “Chúng tôi muốn biết trước liệu Trung Quốc có giúp đỡ hay không. Hai tuần là khoảng thời gian dài. Chúng tôi có thể hoãn.” Lời đe dọa rõ ràng: nếu Bắc Kinh không cử tàu chiến tham gia lực lượng đa quốc gia bảo vệ Hormuz, hoặc ít nhất là gây áp lực lên Tehran để dỡ bỏ phong tỏa, thì hội nghị thượng đỉnh Trump – Tập – vốn được kỳ vọng sẽ ổn định quan hệ thương mại và giảm căng thẳng Đài Loan – sẽ bị đẩy lùi.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent, trong nỗ lực xoa dịu, khẳng định trì hoãn chỉ vì “lý do hậu cần” và Trump cần ở lại chỉ đạo chiến sự. Nhưng không ai tin vào lời giải thích ấy. Đây là đòn chơi bài Trump cổ điển: dùng sức mạnh quân sự Mỹ làm đòn bẩy ngoại giao, biến đồng minh và đối thủ tiềm năng thành những quân cờ trên bàn cờ lợi ích. Trump đã làm điều tương tự với Venezuela hồi tháng 1, khi bắt giữ Tổng thống Maduro và dùng đó để ép các nước Mỹ Latinh vào thế phải chọn phe. Giờ đây, Iran trở thành “Trump card” mới – một chiến thắng quân sự (dù chưa hoàn tất) mang lại lợi thế hiếm có trước Bắc Kinh.
Từ góc nhìn quân sự, chiến dịch “Operation Epic Fury” của Mỹ-Israel đang gặp phải sự kháng cự quyết liệt hơn dự tính. Iran không sụp đổ nhanh như Baghdad năm 2003; thay vào đó, Tehran triển khai chiến tranh bất đối xứng: mìn biển, tên lửa hành trình chống hạm, drone cảm tử nhắm vào tàu chở dầu. Mỹ đã mất một số tàu khu trục trong các cuộc đụng độ ban đầu, buộc phải kêu gọi đồng minh tham gia hộ tống. Nhưng châu Âu do dự, Nhật Bản và Hàn Quốc lo ngại leo thang, còn Trung Quốc – nước nhập khẩu dầu lớn nhất qua Hormuz – lại là mục tiêu chính của Trump. Yêu cầu Bắc Kinh cử tàu chiến tham gia liên minh không chỉ là về an ninh hàng hải; đó là yêu cầu Trung Quốc công khai đứng về phía Mỹ chống lại đồng minh chiến lược Iran, một hành động sẽ làm lung lay nghiêm trọng “Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện” Tehran – Bắc Kinh.
Tác động địa chính trị lan tỏa mạnh mẽ. Việc hoãn chuyến thăm làm lung lay niềm tin vào “giai đoạn ổn định” quan hệ Mỹ-Trung mà hai bên đang cố gắng xây dựng sau cuộc gặp bên lề G20 tại Nam Hàn năm ngoái. Bắc Kinh đã đáp trả bằng giọng điệu kiềm chế nhưng sắc bén: Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhấn mạnh “cần chấm dứt căng thẳng tại Hormuz để duy trì hòa bình”, đồng thời khẳng định hai bên vẫn đang trao đổi về chuyến thăm. Nhưng đằng sau lời lẽ ngoại giao là nỗi lo thực sự: nếu Trump thực sự hoãn, hoặc tệ hơn là hủy, thì đà đàm phán thương mại sẽ đứt gãy, thuế quan mới có thể quay trở lại, và căng thẳng Đài Loan sẽ bùng nổ sớm hơn dự kiến.
Trump đang tính toán kỹ lưỡng. Ông biết Trung Quốc không thể dễ dàng từ bỏ Iran – nguồn dầu giá rẻ và đối trọng chiến lược với Mỹ ở Trung Đông. Nhưng ông cũng biết Bắc Kinh đang chịu áp lực kinh tế khổng lồ: tăng trưởng chậm, bất động sản suy thoái, và giờ là cú sốc năng lượng. Việc giá dầu vọt cao khiến lạm phát nội địa Trung Quốc leo thang, đe dọa mục tiêu tăng trưởng 4.5-5% năm 2026. Trump dùng chính nỗi sợ ấy để ép: hoặc Bắc Kinh nhượng bộ trên Hormuz (dù chỉ là hình thức), hoặc đối mặt với nguy cơ quan hệ song phương rơi vào khủng hoảng mới.
Đây là lúc quyền lực thực sự được thử thách. Trump, với vị thế tổng thống đương nhiệm nắm giữ sức mạnh quân sự vượt trội và kinh nghiệm thương trường, đang chơi ván bài cao tay: biến một cuộc chiến ở Trung Đông thành đòn bẩy ép đối thủ lớn nhất ở châu Á. Nếu Bắc Kinh nhượng bộ, dù nhỏ, Trump sẽ ghi điểm lớn trước cử tri Mỹ – chứng minh ông có thể “làm Trung Quốc quỳ”. Nếu Bắc Kinh cứng rắn, Trump có thể dùng đó làm cớ để tăng thuế, siết công nghệ, thậm chí leo thang quân sự ở Biển Đông hoặc eo biển Đài Loan.
Eo biển Hormuz giờ không chỉ là tuyến đường dầu mỏ; nó đã trở thành chiến trường địa chính trị mới, nơi Mỹ dùng sức mạnh cứng để ép Trung Quốc lộ bài. Trump không trì hoãn chuyến thăm vì chiến tranh – ông trì hoãn để biến chiến tranh thành vũ khí. Và trong ván cờ này, Bắc Kinh đang bị dồn vào thế bí: nhượng bộ đồng nghĩa mất mặt, cứng rắn đồng nghĩa mất lợi ích kinh tế khổng lồ.
Câu hỏi còn lại là: ông Tập Cận Bình sẽ chọn gì khi thời hạn hai tuần Trump đặt ra sắp hết? Một tháng hoãn có thể là khởi đầu cho một thập kỷ đối đầu mới – hoặc là cơ hội để Bắc Kinh lật ngược thế cờ. Nhưng hiện tại, lợi thế đang nghiêng hẳn về Washington. Trump đã biến Hormuz thành con bài tẩy, và Bắc Kinh không thể giả vờ như không thấy.