Khi Tehran chìm trong khói lửa và tiếng súng vang vọng từ những con phố từng yên bình, một thực tế phũ phàng đang hé lộ: chế độ Cộng hòa Hồi giáo Iran không chỉ đang chiến đấu trên hai mặt trận – với Mỹ và Israel từ bên ngoài – mà còn đối diện với một cuộc nổi dậy nội bộ có thể đẩy nhanh sự sụp đổ của nó. Bản tin YouTube lan truyền hôm 29 tháng 3 năm 2026, với những hình ảnh người dân cầm súng tấn công trụ sở IRGC và thiêu rụi chân dung lãnh tụ tối cao, không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng mà là triệu chứng của một vết nứt sâu sắc trong xã hội Iran, giữa lúc chiến tranh với liên minh Mỹ-Israel bước sang tuần thứ năm.
Những video lan truyền trên mạng xã hội cho thấy đám đông tại Gonabad, Yazd và các thành phố khác không còn hô khẩu hiệu suông. Họ đốt cháy hình ảnh Ayatollah Ali Khamenei – người đã bị tiêu diệt trong các đợt không kích đầu tiên ngày 28 tháng 2 – và cả chân dung người kế nhiệm Mojtaba Khamenei. Đây không phải lần đầu tiên người Iran biểu tình, nhưng quy mô và mức độ bạo lực lần này khác biệt. Từ các cuộc biểu tình kinh tế và phản đối đàn áp phụ nữ hồi cuối 2025, bất mãn đã tích tụ thành ngọn lửa khi chiến tranh phá hủy nền kinh tế, khiến hàng triệu người mất việc làm, lương thực khan hiếm và điện lưới tê liệt. Giờ đây, với IRGC – lực lượng vệ binh cách mạng Hồi giáo – bị kéo mỏng giữa việc bảo vệ lãnh thổ và đàn áp nội bộ, người dân Iran đang biến những con phố thành mặt trận thứ ba.
Cơn địa chấn này không xảy ra trong chân không. Israel, dưới sự chỉ đạo của Thủ tướng Benjamin Netanyahu, đã mở rộng chiến dịch không kích sang các mục tiêu công nghiệp chiến lược. Ngày 27 tháng 3, không quân Israel nhắm vào hai nhà máy thép lớn nhất Iran: Khuzestan Steel gần Ahvaz và Mobarakeh Steel ở Isfahan – những cơ sở một phần do IRGC kiểm soát, sản xuất vật liệu thiết yếu cho xây dựng và quân sự. Thiệt hại ước tính hàng tỷ USD, tê liệt ngành công nghiệp thép, giáng một đòn trực tiếp vào khả năng phục hồi kinh tế hậu chiến của Tehran. Cùng lúc, các cơ sở hạt nhân như lò phản ứng nặng nước tại Arak và cơ sở xử lý uranium tại Yazd cũng bị tấn công, khiến IAEA lên tiếng cảnh báo nguy cơ tai nạn phóng xạ lan rộng.
Những đòn đánh này không chỉ nhằm vào năng lực quân sự mà còn nhắm vào nền tảng kinh tế của chế độ, vốn đã lung lay vì cấm vận và tham nhũng. Iran phản ứng bằng cách huy động “biển người” – tuyên bố sẵn sàng đưa một triệu tình nguyện viên vào chiến trường – nhưng trên thực tế, sự bất ổn nội bộ đang làm suy yếu khả năng phối hợp. Các chuyên gia quân sự nhận định rằng khi IRGC phải phân tán lực lượng để bảo vệ trụ sở địa phương khỏi đám đông nổi dậy, khả năng phản công tên lửa đạn đạo của họ bị suy giảm nghiêm trọng.
Và Mỹ, dưới thời Tổng thống Donald Trump đương nhiệm, đã áp dụng một chiến thuật đơn giản nhưng tàn nhẫn để bóp nghẹt chính khả năng đó. Thay vì cố gắng phá hủy các “thành phố tên lửa” ngầm phức tạp bằng bom xuyên sâu – một nhiệm vụ tốn kém và rủi ro cao – Lực lượng Không quân Mỹ đã rải bom chùm chứa mìn chống tăng BLU-91/B quanh các lối ra vào gần Shiraz và các khu vực khác. Những quả mìn scatterable này, kết hợp với cảm biến từ trường, biến bất kỳ nỗ lực di chuyển xe tải phóng tên lửa (TEL) nào thành hành động tự sát. Kết quả: các bệ phóng bị khóa chặt trong đường hầm, không thể tham gia chiến dịch phản công. Iran báo cáo một số thương vong dân sự khi cố gỡ mìn, nhưng hiệu quả chiến lược là rõ ràng – IRGC bị bóp nghẹt cơ hội đáp trả quy mô lớn.
Trong bối cảnh ấy, Mojtaba Khamenei – người kế nhiệm được vội vã chỉ định sau cái chết của cha mình – đã trở thành “bóng ma quyền lực” tại Tehran. Suốt nhiều tuần, ông vắng mặt công chúng, chỉ xuất hiện qua thông điệp ghi âm hoặc tuyên bố gián tiếp. Các nguồn tin tình báo Mỹ và Israel cho biết ông bị thương nặng trong đợt không kích đầu tiên, có thể gãy chân, chấn thương mặt và đang ẩn náu ở một địa điểm an ninh cao. Sự vắng mặt này tạo ra khoảng trống quyền lực nguy hiểm: IRGC ngày càng lấn át, các phe phái nội bộ đấu đá, và lệnh chỉ huy trở nên mơ hồ. Tổng thống Trump công khai đặt câu hỏi về sự sống còn của “lãnh tụ mới”, nhấn mạnh rằng bất ổn lãnh đạo sẽ quyết định vận mệnh quốc gia nhanh hơn cả vũ khí.
Khi nội bộ Iran rung chuyển, mặt trận bên ngoài lại leo thang không ngừng. Mỹ đang điều thêm khoảng 10.000 quân tới khu vực, bao gồm lính dù và thủy quân lục chiến, nhằm mở rộng lựa chọn cho Trump – từ gây áp lực đến khả năng đổ bộ. Tâm điểm là đảo Kharg – “trái tim dầu mỏ” của Iran, xử lý gần 90% xuất khẩu dầu. Iran đã biến hòn đảo này thành pháo đài với hệ thống phòng không đa tầng, mìn và lực lượng dân quân, sẵn sàng cho “trận tử chiến”. Nhưng chuyên gia cảnh báo: bất kỳ chiến dịch đổ bộ nào cũng sẽ gặp rủi ro khôn lường tại eo biển Hormuz hẹp, nơi Iran có thể sử dụng tên lửa chống hạm, UAV và thủy lôi để biến vùng biển thành bãi mìn chết chóc. Nếu Hormuz bị phong tỏa hoàn toàn, giá dầu toàn cầu sẽ bùng nổ, kéo theo lạm phát và suy thoái lan rộng.
Không dừng lại ở đó, khối Ả Rập – đặc biệt UAE, Saudi Arabia và Bahrain – đang chuyển từ thận trọng sang lập trường cứng rắn hiếm thấy. Đại sứ UAE tại Mỹ Yousef Al Otaiba tuyên bố rõ ràng: “Một lệnh ngừng bắn đơn giản là không đủ”. Các nước vùng Vịnh đòi phải triệt tiêu tận gốc chương trình hạt nhân, tên lửa đạn đạo và mạng lưới ủy nhiệm của Iran. Họ sẵn sàng hỗ trợ tài chính khổng lồ – UAE cam kết đầu tư 1,4 nghìn tỷ USD vào kinh tế Mỹ – và thậm chí phối hợp quân sự để mở lại Hormuz. Sự thay đổi này phản ánh nỗi sợ hãi thực sự: nếu Iran thoát khỏi cuộc chiến này mà vẫn giữ được năng lực đe dọa, các vương quốc dầu mỏ sẽ mãi mãi sống dưới lưỡi dao. Giới lãnh đạo vùng Vịnh đang thúc đẩy Trump “đi đến cùng”, coi đây là cơ hội lịch sử để tái định hình Trung Đông.
Nhưng liệu Iran có sụp đổ trước sức ép kép từ bên ngoài và bên trong? Lịch sử cho thấy các chế độ độc tài thường sống sót nhờ đàn áp tàn bạo, và IRGC vẫn còn khả năng huy động lực lượng trung thành. Tuy nhiên, với kinh tế tê liệt, lãnh đạo ẩn náu, và người dân cầm súng trên phố, kịch bản “hai mặt trận” đang trở thành “ba mặt trận” – một gánh nặng có thể vượt quá ngưỡng chịu đựng. Các cuộc tấn công vào trụ sở IRGC không chỉ là biểu tượng; chúng báo hiệu rằng lòng trung thành của tầng lớp trung lưu và thanh niên Iran đã cạn kiệt. Khi khói từ những bức chân dung cháy lan tỏa, Tehran đang đối mặt với nguy cơ sụp đổ dây chuyền: từ mất kiểm soát đường phố đến tan rã chỉ huy quân sự.
Trump, với bản năng thương lượng sắc bén, đang kết hợp đòn roi và củ cà rốt. Ông tuyên bố Iran đã chấp nhận “hầu hết” trong kế hoạch 15 điểm – từ từ bỏ hạt nhân đến mở lại Hormuz – và coi một số nhượng bộ nhỏ như cho phép tàu dầu qua eo biển là “dấu hiệu tôn trọng”. Nhưng đồng thời, ông cân nhắc chiếm giữ Kharg Island và đe dọa “phá hủy hoàn toàn” nếu đàm phán thất bại. Chiến lược này mang tính rủi ro cao: nếu Iran tan rã nội bộ quá nhanh, khoảng trống quyền lực có thể dẫn đến hỗn loạn, lợi ích cho các nhóm cực đoan hoặc thậm chí nội chiến. Ngược lại, nếu chế độ cầm cự, chiến tranh kéo dài sẽ làm suy yếu vị thế của Trump trong nước và làm lung lay nền kinh tế toàn cầu.
Giữa dòng chảy hỗn loạn ấy, một sự thật lạnh lùng nổi lên: Trung Đông 2026 không còn là đấu trường giữa các quốc gia mà là nơi các dân tộc đối đầu với chính hệ thống thống trị họ. Người Iran cầm súng không chỉ chống IRGC mà còn chống lại một ý thức hệ đã thất bại trong việc mang lại thịnh vượng. Israel và Mỹ, với ưu thế công nghệ và liên minh vùng Vịnh ngày càng chặt chẽ, đang khai thác triệt để điểm yếu đó. Nhưng chiến thắng thực sự không nằm ở bom đạn hay mìn chùm; nó nằm ở việc liệu một Iran hậu chiến có thể nổi lên từ tro tàn mà không rơi vào hỗn loạn mới hay không.
Khi tiếng súng lẻ tẻ vẫn vang vọng ở Isfahan và Tehran, khi Mojtaba Khamenei vẫn là cái bóng vô hình, và khi 10.000 lính Mỹ đang áp sát, câu hỏi không còn là liệu chế độ Iran có sống sót qua tháng này hay không. Câu hỏi là: khi nó sụp đổ – vì mọi dấu hiệu đều chỉ ra điều đó – ai sẽ nhặt những mảnh vỡ, và Trung Đông sẽ trông như thế nào trong ngày hôm sau? Lịch sử Trung Đông hiếm khi tha thứ cho những sai lầm tính toán, và lần này, sai lầm có thể không chỉ đốt cháy Tehran mà còn thiêu rụi cả khu vực.