Khi những quả drone Iran lao xuống sân bay Nakhchivan, một vùng đất bị kẹp giữa Armenia và Iran, tiếng nổ không chỉ vang vọng qua biên giới mà còn xé toạc lớp vỏ mong manh của sự ổn định địa chính trị. Ngày 5 tháng 3 năm 2026, Azerbaijan cáo buộc Tehran phóng bốn máy bay không người lái một chiều tấn công lãnh thổ mình, làm hư hại nhà ga sân bay quốc tế Nakhchivan và nổ gần một trường học, khiến ít nhất bốn người bị thương. Tehran phủ nhận kịch liệt, gọi đó là "chiêu trò false flag" của Israel nhằm chia rẽ láng giềng. Nhưng Baku không chờ đợi lời giải thích: Tổng thống Ilham Aliyev gọi đây là "hành động khủng bố hèn hạ", ra lệnh lực lượng vũ trang sẵn sàng đáp trả, triệu hồi đại sứ Iran và đóng cửa biên giới với xe tải Iran. Chiến tranh Mỹ-Israel-Iran, vốn bùng nổ từ ngày 28 tháng 2 dưới sự chỉ huy của Tổng thống Donald Trump, giờ đây đã lan sang Nam Caucasus – một mặt trận mới, nơi mà năng lượng, đồng minh và thù địch đan xen thành một quả bom nổ chậm.
Sự leo thang này không phải ngẫu nhiên. Azerbaijan từ lâu đã là cái gai trong mắt Tehran. Với biên giới dài hơn 700 km, hai nước chia sẻ lịch sử, văn hóa và tôn giáo Shia, nhưng quan hệ lại bị chi phối bởi địa chính trị khắc nghiệt. Dân Azerbaijan ở Iran đông hơn dân số Azerbaijan bản địa, và ngay cả gia đình lãnh tụ tối cao Ali Khamenei (đã bị sát hại) cũng có gốc gác Azerbaijan. Thế nhưng Baku chọn con đường khác: liên minh chiến lược với Israel – quốc gia cung cấp gần nửa kho vũ khí Azerbaijan, đổi lại dầu khí từ Baku chiếm 40-50% nhu cầu năng lượng Israel. Tuyến ống Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC) chở dầu Azerbaijan qua Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ nuôi sống châu Âu mà còn là mạch máu cho Tel Aviv. Tehran coi đây là mối đe dọa trực tiếp: một đồng minh Israel ngay sát nách, sẵn sàng trở thành bàn đạp tình báo hoặc hậu cần chống lại Cộng hòa Hồi giáo.
Cuộc tấn công drone vào Nakhchivan – vùng đất bị cô lập, chỉ cách biên giới Iran vài dặm – mang thông điệp rõ ràng: Tehran muốn nhắc nhở Baku rằng sự hợp tác với Israel có giá đắt. Không phải tấn công trực diện vào Baku chính thống, mà nhắm vào exclave dễ bị tổn thương, nơi dân cư thưa thớt và phòng không mỏng. Đây là chiến thuật quen thuộc của Iran: sử dụng lực lượng ủy nhiệm hoặc vũ khí rẻ tiền để mở rộng vòng vây, buộc đối thủ phải phân tán nguồn lực. Nhưng rủi ro khổng lồ: Azerbaijan không cô độc. Thổ Nhĩ Kỳ, đồng minh "một dân tộc, hai quốc gia", đã cảnh báo mạnh mẽ. Ankara sở hữu quân đội hùng mạnh thứ hai NATO, và bất kỳ động thái nào chống Baku đều có thể kích hoạt phản ứng từ Tổng thống Erdogan – người vốn coi Azerbaijan là phần mở rộng chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ ở Caucasus.
Tình hình càng nguy hiểm khi xem xét các sự kiện liên quan. Chỉ vài ngày trước, một tên lửa đạn đạo Iran bị hệ thống phòng không NATO đánh chặn trên không phận Thổ Nhĩ Kỳ, hướng về phía căn cứ Incirlik – nơi Mỹ lưu trữ khoảng 50 đầu đạn hạt nhân B61. Tehran phủ nhận, nhưng mảnh vỡ rơi xuống Hatay khiến Ankara phải tăng cường cảnh giác. NATO chưa kích hoạt Điều 5, nhưng động thái này đã kéo liên minh vào vòng xoáy. Hy Lạp, Pháp, Đức điều tàu chiến và lực lượng tới hỗ trợ Cyprus (Ship) sau các cuộc tấn công drone Iran vào căn cứ Anh tại đây. Tây Ban Nha bất ngờ cử khu trục hạm Cristobal Colon tham gia cùng hàng không mẫu hạm Charles de Gaulle của Pháp – một cụm hải quân đáng gờm ở Đông Địa Trung Hải. Châu Âu, từng do dự, giờ biện minh bằng lý do tự vệ lãnh thổ EU.
Dưới góc nhìn lạnh lùng, Iran đang chơi canh bạc nguy hiểm. Chế độ Tehran, sau khi mất lãnh tụ tối cao Ali Khamenei và hàng loạt chỉ huy IRGC, đang chuyển giao quyền lực cho Mojtaba Khamenei – con trai ông, một lựa chọn mà Trump từng gọi là "không thể chấp nhận". Các cuộc không kích Mỹ-Israel diễn ra theo chu kỳ: ban đêm nhắm trung tâm chỉ huy, phá hủy cơ sở hạt nhân, kho tên lửa, rồi quay lại ngày hôm sau. Iran đáp trả bằng drone và tên lửa vào Israel, căn cứ Mỹ ở Iraq, Kuwait, Bahrain, thậm chí UAE và Saudi Arabia. Việc đe dọa đóng Eo biển Hormuz – nơi 20% dầu thế giới đi qua – là con bài mạnh nhất, nhưng Tehran chỉ thực hiện tạm thời. Giá dầu Brent chưa vọt lên vì thị trường vẫn tin nguồn cung chưa đứt đoạn thực sự.
Nhưng chính những động thái "tự vệ" này đang đẩy Iran vào thế cô lập chết người. Các nước Ả Rập vùng Vịnh, dù công khai kêu gọi kiềm chế, lại âm thầm ủng hộ Washington và Tel Aviv. Thái tử Mohammed bin Salman được cho là đã thúc giục Trump hành động mạnh tay hơn với Tehran, đặc biệt nhắm chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo. Riyadh lo sợ Iran hơn bất kỳ ai: từ hậu thuẫn Houthi tấn công cơ sở dầu mỏ Saudi, đến mạng lưới Hezbollah và các lực lượng ủy nhiệm ở Iraq, Syria, Lebanon. John Bolton từng tiết lộ: các chế độ Arab công khai phản đối nhưng tư nhân hy vọng Mỹ đánh Iran. Nếu chiến tranh kết thúc bằng sự sụp đổ hoặc thay đổi chế độ ở Tehran, Hiệp định Abraham có thể mở rộng – Saudi Arabia công nhận Israel, thay đổi bản đồ Trung Đông mãi mãi.
Trung Quốc đứng ở vị thế nghịch lý. Bắc Kinh vẫn mua dầu Iran qua "đội tàu ma", hưởng giá rẻ nhờ trừng phạt Mỹ. Nhưng nếu Eo biển Hormuz bị phong tỏa lâu dài, nửa lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc từ Vùng Vịnh sẽ tê liệt – thảm họa kinh tế cho Tập Cận Bình. Tehran cần Bắc Kinh gây áp lực để tránh phong tỏa hoàn toàn, vì Trung Quốc thà mua dầu đắt còn hơn không có dầu. Kịch bản xấu nhất cho Bắc Kinh không phải Iran sụp đổ (dầu sẽ bán giá thị trường), mà là Hormuz bị thủy lôi hóa, cắt đứt tuyến hàng hải không thể thay thế bằng đường bộ.
Tổng thống Trump, với phong cách quen thuộc, tuyên bố sẽ quyết định kết thúc chiến tranh cùng Netanyahu, đòi Iran "đầu hàng vô điều kiện". Chiến dịch "Tiếng gầm sư tử" của Israel đã huy động 200 chiến đấu cơ – quy mô lớn nhất kể từ 1967. Mỹ cam kết tiếp tục không kích hệ thống, trong khi Israel nhắm trực tiếp vào trung tâm quyền lực Tehran. Nhưng chiến tranh không chỉ là bom đạn: nó là cuộc chơi domino địa chính trị. Nếu Azerbaijan đáp trả, Thổ Nhĩ Kỳ can thiệp, NATO bị kéo sâu hơn. Nếu Eo biển Hormuz đóng, kinh tế toàn cầu chao đảo. Nếu Ả Rập Saudi nhảy vào bình thường hóa với Israel, Iran mất hết đồng minh.
Cuộc chiến này không còn là Mỹ-Israel chống Iran. Nó đang tái định hình Trung Đông: từ Caucasus đến Vùng Vịnh, từ năng lượng đến hạt nhân. Tehran có thể kéo dài xung đột bằng chiến tranh ủy nhiệm và đe dọa kinh tế, nhưng mỗi bước đi lại khiến kẻ thù thêm đông. Trump muốn "chiến thắng lớn", nhưng lịch sử dạy rằng Trung Đông hiếm khi cho phép ai thắng tuyệt đối. Và khi drone rơi xuống Nakhchivan, chúng ta biết: ngòi nổ đã lan xa hơn dự tính.