Iran đối mặt khoảng trống quyền lực nguy hiểm nhất lịch sử khi Khamenei qua đời giữa chiến tranh. IRGC và các phe phái đấu đá giành ghế nóng.
Tehran và Washington, ngày 1 tháng 3 năm 2026. Cái chết của Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei, được cả Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên Truth Social và truyền thông nhà nước Iran xác nhận chính thức, đã đẩy đất nước này vào một khoảng trống quyền lực chưa từng có kể từ khi thành lập Cộng hòa Hồi giáo năm 1979. Với việc hàng chục quan chức cấp cao khác cũng thiệt mạng trong đợt không kích phối hợp Mỹ-Israel rạng sáng 28 tháng 2, Iran không chỉ đối mặt với các cuộc tấn công quân sự liên tục mà còn đứng trước nguy cơ cuộc chiến tranh quyền lực nội bộ khốc liệt giữa các phe phái giáo sĩ, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo IRGC và những tiếng nói cải cách ít ỏi còn sót lại. Tình hình diễn biến nhanh đến mức nhiều chuyên gia quốc tế nhận định rằng trong vòng 72 giờ tới, ai sẽ nắm quyền thực tế tại Tehran có thể quyết định số phận của chế độ và cả khu vực Trung Đông.
Theo Hiến pháp Cộng hòa Hồi giáo Iran, khi Lãnh tụ Tối cao qua đời, Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ cao cấp sẽ họp khẩn cấp để bầu người kế nhiệm. Người được chọn phải là một giáo sĩ Shiite cấp cao, am hiểu sâu sắc luật Hồi giáo, có uy tín tôn giáo và khả năng lãnh đạo chính trị. Quy trình này từng diễn ra suôn sẻ năm 1989 khi Ayatollah Ruhollah Khomeini qua đời và Khamenei được bầu thay thế. Tuy nhiên, lần này hoàn toàn khác biệt vì bối cảnh chiến tranh đang diễn ra, nhiều thành viên Hội đồng Chuyên gia có thể đã thiệt mạng hoặc đang ẩn náu, và IRGC đang kiểm soát thực tế các cơ quan an ninh, truyền thông và lực lượng vũ trang.
Trước khi qua đời, Khamenei đã lường trước kịch bản này. Trong cuộc chiến 12 ngày với Israel tháng 6 năm 2025, khi ông phải ẩn náu, Lãnh tụ Tối cao đã chỉ định bí mật ba ứng cử viên tiềm năng để Hội đồng Chuyên gia có thể bầu nhanh chóng. Tên của ba người này chưa bao giờ được công bố chính thức, nhưng theo các nguồn tin từ New York Times và Reuters dẫn lời quan chức Iran cấp cao, danh sách bao gồm những nhân vật bảo thủ cứng rắn quen thuộc với hệ thống. Nhiều chuyên gia nhận định một trong số họ có thể là Gholam-Hossein Mohseni-Eje’i, hiện là Chánh án Tối cao Iran, người có ảnh hưởng lớn trong giới tư pháp và từng được Khamenei tin tưởng giao nhiều nhiệm vụ then chốt.
Ứng cử viên được đồn đại nhiều nhất trước đây là Mojtaba Khamenei, con trai thứ hai của Lãnh tụ Tối cao, 56 tuổi. Mojtaba là một giáo sĩ trung cấp, hoạt động khá kín tiếng nhưng được cho là đã kiểm soát một phần lớn tài chính và mạng lưới tình báo của cha mình trong nhiều năm. Tuy nhiên, một số nguồn tình báo Israel và Mỹ cho biết Mojtaba có thể cũng đã thiệt mạng trong cuộc không kích vào khu phức hợp lãnh đạo tối cao tại Tehran. Nếu điều này được xác nhận, con đường cha truyền con nối sẽ bị đóng lại hoàn toàn, một kịch bản mà nhiều người Iran vốn phản đối mạnh mẽ vì coi đó là dấu hiệu của sự suy thoái phong kiến.
Một cái tên khác nổi lên mạnh mẽ trong những giờ qua là Ali Larijani, cựu Chủ tịch Quốc hội và hiện là người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao. Larijani, 67 tuổi, thuộc dòng họ giáo sĩ nổi tiếng, từng tham gia đàm phán hạt nhân và được xem là người thực tế, có kinh nghiệm đối ngoại. Nhiều nguồn từ Politico và Council on Foreign Relations cho rằng ông đang đóng vai trò điều hành tạm thời các công việc khẩn cấp của nhà nước trong vài giờ sau cái chết của Khamenei. Larijani được đánh giá là có thể nhận được sự ủng hộ từ cả phe giáo sĩ bảo thủ và một bộ phận IRGC nếu cần một giải pháp chuyển tiếp ổn định.
Ngoài ra, các ứng cử viên khác được nhắc đến bao gồm Hassan Khomeini, cháu nội của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo, 53 tuổi, đại diện cho xu hướng ôn hòa hơn, và Ayatollah Alireza Arafi, người đứng đầu hệ thống trường dòng Iran. Mohsen Araki và Sadiq Larijani cũng nằm trong danh sách tiềm năng theo Wikipedia và các phân tích từ CFR. Tuy nhiên, không ai trong số họ sở hữu uy tín và quyền lực tuyệt đối như Khamenei từng có sau hơn 36 năm cầm quyền.
Yếu tố quyết định thực sự không nằm ở các giáo sĩ mà có thể thuộc về IRGC. Lực lượng này, với hàng trăm nghìn quân và kiểm soát nền kinh tế lớn của Iran, đã mất một số chỉ huy cấp cao trong đợt không kích nhưng vẫn giữ được cấu trúc chỉ huy. Nhiều chuyên gia từ Foundation for Defense of Democracies và Stimson Center nhận định rằng IRGC có thể thúc đẩy một mô hình lãnh đạo tập thể, trong đó một giáo sĩ được chọn làm “bù nhìn” còn quyền lực thực tế nằm trong tay các tướng lĩnh Vệ binh. Kịch bản này được đánh giá có xác suất cao nhất trong ngắn hạn, khoảng 35% theo phân tích của Forbes.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã can thiệp gián tiếp vào cuộc chiến quyền lực này bằng cách công khai kêu gọi IRGC và lực lượng an ninh Iran “hòa bình sáp nhập với nhân dân yêu nước” để được ân xá, đồng thời cảnh báo “sau này chỉ còn cái chết”. Ông nhấn mạnh rằng cái chết của Khamenei là “cơ hội lớn nhất để nhân dân Iran lấy lại đất nước”. Một số nguồn cho biết đã có dấu hiệu một số đơn vị IRGC tại các tỉnh xa xôi bắt đầu liên lạc với phía Mỹ để tìm đường thoát.
Trong khi đó, tình hình nội bộ Iran đang hỗn loạn. Truyền thông nhà nước Iran tuyên bố quốc tang 40 ngày và một tuần nghỉ lễ toàn quốc. Tuy nhiên, các video lan truyền trên mạng xã hội cho thấy người dân tại một số thành phố như Tehran và Isfahan đổ ra đường ăn mừng, hô vang khẩu hiệu chống chế độ. Ngược lại, lực lượng Basij trung thành với Khamenei vẫn đang duy trì trật tự tại nhiều khu vực. Tổng thống Masoud Pezeshkian, người theo đường lối cải cách tương đối, vẫn sống sót nhưng quyền lực thực tế của ông bị hạn chế nghiêm trọng trong hệ thống hiện tại.
Hội đồng Chuyên gia dự kiến sẽ họp trong vài ngày tới, có thể dưới hình thức trực tuyến hoặc tại một địa điểm an toàn. Tuy nhiên, với việc các cuộc không kích Mỹ-Israel vẫn tiếp tục và Iran đang phản công bằng tên lửa, việc tổ chức một cuộc họp đầy đủ và công bằng là gần như bất khả thi. Nhiều chuyên gia dự báo khả năng cao sẽ hình thành một hội đồng lâm thời gồm Tổng thống Pezeshkian, Chánh án Mohseni-Eje’i và một giáo sĩ cao cấp để điều hành đất nước trong thời gian chuyển tiếp.
Cuộc chiến quyền lực này không chỉ quyết định ai sẽ lãnh đạo Iran mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai chương trình hạt nhân, quan hệ với phương Tây và an ninh toàn khu vực. Nếu phe cứng rắn IRGC thắng thế, Iran có thể tiếp tục chính sách đối đầu và leo thang. Ngược lại, nếu một nhân vật thực tế như Ali Larijani hoặc Hassan Khomeini lên nắm quyền, khả năng đàm phán ngừng bắn với Mỹ-Israel sẽ tăng cao. Tất cả đang diễn ra trong bối cảnh giá dầu thế giới tăng vọt, hàng không quốc tế hỗn loạn và Liên Hợp Quốc triệu tập phiên họp khẩn cấp.
.jpg)
